Drieledige gelaagdheid
Een klassieke roman, aldus Hermans in het essay ‘Experimentele romans’ (opgenomen in de bundel Het sadistische universum), is een roman waarin alles wat gebeurt en alles wat beschreven wordt, doelgericht is. Kortom: geen mus valt van het dak zonder dat het een gevolg heeft. Dat geldt par excellence voor De donkere kamer van Damokles, in november 1958 in een oplage van 2000 exemplaren bij Van Oorschot verschenen als De donkere kamer van Damocles (de spelling met k kwam er pas in 1971, in de elfde druk). Het is een roman met een drieledige gelaagdheid: een spannende roman over het verzet in de Tweede Wereldoorlog, een psychologische roman over dubbelgangers en identiteit en een ideeënroman over de onmogelijkheid de wereld te kennen en te verklaren. De tijd van oorlog en bezetting waarin een aantal vaste waarden op de helling gaat, leende zich bij uitstek tot uitbeelding van het wereldbeeld van Hermans waarin chaos een kernbegrip is. Ook romans als De tranen der acacia's en Herinneringen van een engelbewaarder (1949 en 1971) en een novelle als Het behouden huis spelen tegen deze achtergrond.
Machtig gegeven
De eerste aanzet voor De donkere kamer van Damokles, zo is te lezen in het derde deel van Volledige werken, schreef Hermans in 1952. Aanvankelijk was die bedoeld als verhaal voor de in 1953 verschenen bundel Paranoia. Het manuscript van dat onvoltooide verhaal met de titel ‘Een overgevoelige natuur’, geschreven in een dummy van Woutertje Pieterse van Multatuli, is in mei 2004 geveild bij Bubb Kuyper in Haarlem en aangekocht door het Letterkundig Museum. (Zie: Eerste aanzet tot De donkere kamer van Damokles wordt geveild.) In de daaropvolgende jaren dook De donkere kamer regelmatig op in de correspondentie tussen Hermans en uitgever Geert van Oorschot, vooral omdat deze laatste er naar bleef informeren. Van half april tot half juli 1958 werkte Hermans er zo intensief aan dat hij het boek voltooide, zijn eerste boek ‘met een intrigue van grootse eenvoud, een “machtig gegeven”,’ zoals hij eind juli in een brief aan Frida Balk-Smit Duyzentkunst schreef. ‘Het is een merkwaardige ervaring voor mij dat ik, als ik over een groots gegeven beschik tot bijna klassieke methoden teruggedrongen word.’
Klassieke knapheid
Zowel in de kritiek als in de verkoop was de roman bij verschijnen een groot succes. Zelf bleek Hermans echter al snel niet tevreden met het boek. Aan Sybren Polet die hem had gemeld de roman geweldig te vinden, schreef hij dat de knapheid waarvoor die wordt geprezen, hem verontrustte. ‘Is die knapheid zoveel bijzonders? Het is een klassieke knapheid, om het maar zo gunstig mogelijk uit te drukken.’ Hij noemde zich zelfs een slaaf van zijn publiek omdat hij De donkere kamer misschien alleen maar had voltooid omdat men De God Denkbaar Denkbaar de God niet had begrepen. ‘Ik houd veel van veranderen, zoals je weet,’ schreef hij in een brief aan Hans van Straten die hem op een omissie meende te betrappen. In de volgende drukken is hij correcties blijven aanbrengen, tot en met de 35ste druk in 1994, een jaar voor zijn overlijden.
Moralistische gronden
De donkere kamer was de eerste roman van Hermans die werd vertaald én waarover de literatuurwetenschap zich gretig boog. In brieven aan bevriende wetenschappers ging hij het verst in het uiten van zijn twijfel over het boek. Aan Rob Delvigne schreef hij in 1984 dat het voor zijn gevoel ‘meer en meer het slechtste boek (wordt) dat ik ooit heb geschreven’, waarna hij de problemen opsomde waarmee hij bij het schrijven had gekampt. Ook de jury van de P.C. Hooft-prijs 1959 blijkt te hebben gekampt met de roman, zij het niet op literaire maar op moralistische gronden, zoal Jos Perry in 2010 in een essay in Zacht Lawijd heeft toegelicht. De prijs werd niet toegekend omdat de jury niet tot overeenstemming kon raken, met name vanwege onenigheid rond De donkere kamer. Die had de voorkeur van onder anderen Anna Blaman die de roman gloedvol verdedigde. Toon en allure ervan waren volgens haar superieur. Zij betoogde dat hij niet ‘op moralistische elementen’ mocht worden afgewezen, maar toch was het vooral op die gronden dat hij geen genade vond bij Emmy van Lokhorst, Kees Rijnsdorp en juryvoorzitter Gerrit Knuvelder. Die laatste zei bij Hermans ‘het klassieke’ en ook warmte te missen.
Stem van de naoorlogse bezetenheid
Emmy van Lokhorst die De donkere kamer ‘het weerzinwekkende verhaal van een man die “gewoon” zijn vrouw vermoordde; de analyse van een psychopaat’ had genoemd, was voorzitter van de jury die moest beslissen over de toekenning van P.C. Hooft-prijs 1962. Toen Hermans en De donkere kamer opnieuw op tafel kwamen, ingebracht door jurylid Gerrit Borgers, kantte zij zich daar vrijwel onmiddellijk tegen, daarin gesteund door twee andere juryleden. Alleen Jos. Panhuijsen die in Hermans ‘de stem van de naoorlogse bezetenheid’ herkende, steunde Borgers. Uiteindelijk zou de jury voor een compromis kiezen door Theun de Vries voor te dragen die bij een meerderheid de voorkeur had. Hermans zou negen jaar later de P.C. Hooft-prijs alsnog krijgen. En weigeren, nadat de minister het in een eerste brief genoemde bedrag van 18.000 gulden in een volgende missive terugbracht tot 8.000 gulden.
Evenementen
Nederland Leest is de campagne van de CPNB om Nederland te verleiden hetzelfde boek te lezen en erover in gesprek te gaan. Tijdens de campagneperiode wordt een speciale editie van het boek door de openbare bibliotheken gratis aan hun leden verstrekt. Veel bibliotheken organiseren allerlei evenementen in het kader van de actie. Voor de boekhandel wordt op 1 november een luxe editie uitgebracht.
Tekst en copyright: Jef van Gool / Literatuurplein
Boek van de Maand van Boek-delen is in mei M., de debuutroman van Shira Keller over een beeldhouwster die door de opdracht een zelfportret te maken met haar verleden wordt geconfronteerd.
Elk jaar kiest het Nationaal Comité 4 en 5 Mei een thema voor de herdenking op 4 mei en de viering van de Bevrijding op 5 mei. Dit jaar is dat thema ‘Vrijheid spreek je af’. In het Nationaal Vrijheidsonderzoek 2012 is gebleken dat acht op de tien respondenten, mede door verhalen uit eigen kring, het herdenken van de Tweede Wereldoorlog belangrijk vinden. Literatuurplein biedt een special met de meest recente verhalen over de oorlog.
