Amsterdam
‘Die te Amsterdam vaak zei: “Jeruzalem” / En naar Jeruzalem gedreven kwam, / Hij zegt met een mijmerende stem: / “Amsterdam. Amsterdam.”’ Woorden van Jacob Israël de Haan die beknopt de aantrekkingskracht van de stad aangeven. Aan een dag wandelen heeft de literaire reiziger hier niet genoeg, ook een week zou nog te kort zijn. Het aantal schrijvers en dichters dat hier gewoond en gewerkt heeft, is niet te tellen. De suggesties die hier volgen, kunnen dus eindeloos worden aangevuld. We hebben ze voor het gemak als volgt ingedeeld:
* Wandelen met een boek
* Wandelen onder leiding van een gids
* Wandelen met je smartphone
* Musea
* Festivals
Foto: Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA)

WANDELEN MET EEN BOEK
Een stadsplattegrond van de gemeente Amsterdam is een onmisbaar attribuut voor een wandeling. Wie in het Amsterdamse leven in de Gouden Eeuw is geïnteresseerd, kan aan de hand van de spannende romans van Ashe Stil een rondgang door het oude centrum maken.
Wie vooral de oudere achterbuurten wil doorkruisen, kan dat doen met de boeken van A.C. Baantjer, waarbij Het Amsterdam van Appie Baantjer van John Bakkenhoven (1998) een handige gids is. Voor de kroegtijger is het werk van Simon Carmiggelt ook na jaren nog een bron van inspiratie, wie vooral het alledaagse bestaan wil proeven komt aan zijn trekken in de columns van Martin Bril, gebundeld in De straten van Amsterdam (2004).
Voor wie nog meer suggesties wil: open de Wereldkaart van het Literatuurplein en het is overduidelijk hoezeer deze stad het toneel was (en is) van een eindeloze reeks romans en verhalen.

Wandelgidsen
Natuurlijk bestaan er voor Amsterdam ook de nodige literaire wandelgidsen in boekvorm. Hieronder een klein overzicht, met de aantekening dat niet alle gidsen nog in de handel zijn. Wel zijn ze nog her en der tweedehands te koop. Tussen haakjes de laatst bekende druk.

Publicist John Jansen van Galen zette in Het Parool een aantal wandelingen uit, waarvan er 28 gebundeld zijn in Wandelen om Amsterdam (2004).

Veel schrijvers zijn geboren en getogen in Amsterdam. Het zal daarom niemand verbazen dat in het boek 52 Wandelingen met schrijvers naar hun jeugd (2009) verschillende bekende auteurs acte de présence geven.
Dit boek heeft een vast stramien: een korte biografie wordt gevolgd door een gedetailleerde beschrijving van een wandeling door het dorp, stad of streek van de jeugd van de schrijver. In het geval van Amsterdam dus de buurt. Afgesloten wordt met een plattegrondje, tips en wat praktische en interessante adressen (cafés, campings, musea etc.). Hieronder een overzicht van de beschreven wijken:
- De Zeedijk-buurt door Kees van Beijnum
- De Rivierenbuurt door Hanneke Groenteman
- De jongen uit Amsterdam-Zuid door Heere Heeresma
- De Plantagebuurt door Dolf Jansen
- Op en rond het Waterlooplein door Yvonne Kroonenberg
- Naar het Vondelpark door Wanda Reisel
- Watergraafsmeer door Joyce Roodnat
- Kriskras door de Jordaan door Maarten Spanjer - Schellingwoude door Aart Staartjes

Poëzieliefhebbers kunnen hun hart ophalen met een wandeling aan de hand van het boekje Poëtisch Amsterdam; een wandeling in gedichten onder redactie van Coen Peppelenbos (2005). Het bevat 40 gedichten van hedendaagse schrijvers, passend bij een speciale plek in de stad, grofweg tussen het Centraal Station, Carré en Vondelpark. Van al die plekken werd een wandeling gemaakt en zo loopt de lezer een verrassende route door de stad, al wandelend van gedicht naar gedicht.

Liefhebbers van de in de oorlog gesitueerde romans van Willem Frederik Hermans kunnen uitstekend uit de voeten met De stad is in verval: een literaire wandeling door het Amsterdam van Willem Frederik Hermans (2003) van Bob Polak.

Een gids voor een literaire wandeling door het Amsterdam van Gerard Reve is Ik haat Amsterdam... Amsterdam is een gedoemde stad (2005) van Hans Hafkamp.

Liefhebbers van Theo Thijssen worden op hun wenken bediend met Het Amsterdam van Theo Thijssen (2006) en de lezers van J.J. Voskuil kunnen op zoek naar plekken uit Het Bureau en Bij nader inzien, al luidt de titel van de literaire wandelgids van Onno-Sven Tromp Wat doe jij in mijn stad? (2000). Ook kunnen Voskuil liefhebbers terecht bij Elsbeth Etty die ooit een uitgebreid artikel wijdde aan zijn Amsterdamse adressen en wandelingen door de stad.

In Labyrintische genoegens (2002) neemt Tromp de lezers van A.F.Th. van der Heijden bij de hand. Maurits Verhoeff doet dat in Is u Amsterdammer? Ja, Goddank (1997) met de lezers van Nescio. De literaire wandeling door het Amsterdam van Multatuli, samengesteld door Jos van Waterschoot, heet dan weer ‘Helaas, ik ben ’n Amsterdammer’ (2007).

Een bezoek aan Artis is uitstekend te combineren met een rondgang langs de Plantagebuurt die altijd een grote aantrekkingskracht heeft uitgeoefend op kunstenaars en in het bijzonder op schrijvers. De Plantage: een literaire wandeling (2002) van Ko van Geemert is in meerdere opzichten een mooie gids daarvoor, met de nadruk op de literatuur van na 1945.

Jos van Waterschoot schreef een boekje met de lange titel Van hooggeleerde heren, opstandelingen en pornografen Een wandeling door de geschiedenis van de boekhandel in Amsterdam (1998). De lezer / wandelaar krijgt hier op onderhoudende wijze een indruk van het functioneren van boekhandel en uitgeverij in het verleden; van de moeilijkheden waarmee men te kampen had en van de wijze waarop men van de betrekkelijke vrijheid van drukpers die in ons land van oudsher heerste, kon profiteren. De gids bevat een index en een beknopte literatuurlijst.

Naar buiten, lucht en lachen! (2006) van Bob Polak is een literaire wandeling door het Amsterdam van Anne Frank.

Kunstenaar Jan Rothuizen wandelt over de hele wereld door steden. Tijdens deze wandelingen noteert en fotografeert hij wat hij ziet, denkt en voelt. De tekeningen die hieruit voortkomen zijn niet alleen een verslag van wat er is, maar ook hoe Rothuizen, of de persoon waar hij mee op stap is, de stad beleeft. Rothuizen richt zich met De zachte atlas van Amsterdam op de stad waar hij is opgegroeid. Naast woonhuizen en gebouwen bezoekt hij voor dit boek ook plekken die voor het publiek gesloten blijven zoals de atoomschuilkelders onder de Wibautstraat, de kluis van de Nederlandse bank en de isoleercel van de Bijlmerbajes.
Klik hier voor een impressie van het boek.

WANDELEN ONDER LEIDING VAN EEN GIDS
Ook als u gewend alleen te lopen en alles zelf uit te zoeken, kan het verfrissend zijn eens mee te wandelen met een gids door gewoon (op afspraak) aan te sluiten bij een groepje belangstellenden of voor uw eigen groep een gids te zoeken. Sommige musea zijn actief op dit gebied - zie onder het kopje Musea - maar ook andere organisaties en deskundigen laten zich niet onbetuigd, zoals u hieronder kunt lezen.

Annie M.G. Schmidt wandeling
Sinds kort kunnen fans van Annie M.G.Schmidt zich melden voor een bijzondere attractie: de Annie M.G. Schmidt-wandeling. Kleinkunstkenner en wandelgids Daan Bartels neemt liefhebbers mee langs de plekken waar de schrijfster vele jaren woonde, werkte en haar inspiratie vond. Onderweg vertelt de gids haar levensverhaal en brengt hij enkele versjes en liedteksten in herinnering. De wandeling neemt ongeveer 3 uur in beslag, inclusief een korte pauze. Deelnemen aan een wandeling kost 20 euro inclusief koffie of thee en kan uitsluitend na opgave via website Het Lied.

Book Lovers' Tours
Mechteld Jansen organiseert literaire rondleidingen in Amsterdam, zo kunt u mee met een Verboden Vruchten in Amsterdam-wandeling of een (zeer moeilijke) Letterenspeurtocht. Tijdens zo'n rondleiding loopt u met een groep door de stad en leest Mechteld Jansen fragmenten voor en geeft uitleg.
U kunt aansluiten bij een rondleiding op een vaste tijd, of u kunt met een groep aanmelden en een privé-rondleiding krijgen.
Meer informatie: Book Lovers' Tours.

Storytrail - Stadswandeling met verteller
Een Storytrail is een theaterwandeling. Je gaat met een verhalenverteller de stad in. Je wandelt door het decor van het eeuwenoude centrum terwijl je de helden, schurken en heiligen van de stad ontdekt aan de hand van verhalen en anekdotes. De meeste wandelingen zijn ook geschikt voor kinderen vanaf een jaar of zeven. Informeer bij twijfel even bij de organisatie. Groepen kunnen in overleg een datum kiezen, of zich aanmelden bij een van tevoren vaststaande wandeling. Voor meer informatie, ook specifiek voor Amsterdam, zie de website van Storytrail.
Bent u gegrepen door de verhalen? Dan is nog veel meer daarvan te beleven tijdens het jaarlijkse internationale Storytelling Festival, in de eerste week van november.

Wandelen met Literalinea
Literalinea is een organisatie die cursussen verzorgt over Nederlandse literatuur. Daarnaast verzorgt men literair-historische wandelingen door diverse buurten van Amsterdam (en Leiden en Haarlem). De wandelingen vinden plaats op vastgestelde dagen, voor groepen ook op verzoek. U wordt ontvangen in een leuke horecagelegenheid, krijgt wat informatie over de te lopen route en de schrijvers die ter sprake komen en vervolgens gaat u op pad. In Amsterdam kunt u meewandelen door: de Westelijke eilanden, de Plantagebuurt, door Hartje Stad, door Grachten en straatjes en tenslotte is er nog een speciale Nescio wandeling door Amsterdam Oost.
Voor meer informatie en wijze van aanmelden, zie de website van Literalinea.
Foto: Nescio's Titaantjes

Literaire wandeling 'Meijer, Menasse, Multatuli en meer'
Fajga Szmulewicz geeft rondleidingen het Joods Historisch Museum. Daarnaast heeft zij zich verdiept in joodse en vooral Jiddisje schrijvers en hun wereld. Met die kennis organiseert zij wandelingen door de oude Amsterdamse jodenbuurt. De literaire wandeling 'Meijer, Menasse, Multatuli en meer', geeft door ter plekke voorgelezen fragmenten en verhalen, een beeld van de sociale ontwikkeling van de joodse bevolking van 1600 tot nu. Voor meer informatie: Fajga Szmulewicz.

Literatour
Tijdens een Literatour wandel of fiets je met een groepje mensen, bijvoorbeeld de leden van je lees- of vriendenclub, zo’n 2,5 uur door Amsterdam Centrum of Zuid en Oud West langs plekken waar zich fragmenten uit romans of gedichten afspelen. Veelal moderne Nederlandse auteurs komen aan bod, maar ook de meer klassieke alsmede een aantal buitenlandse schrijvers waarvan het werk in Amsterdam gesitueerd is. Op locatie (zo’n 25 tot 30) wordt een fragment voorgelezen en worden er vragen over gesteld. Bijvoorbeeld: 'Uit welk boek komt dit fragment?' of: 'Wie is de auteur?' Voor meer informatie: Literatour.

WANDELEN MET JE SMARTPHONE
Heel wat organisaties maken het de wandelaar tegenwoordig gemakkelijk met een app, een luisterbestandje, of een meeleestekst voor de smartphone. Enkele voorbeelden:

Literaire Routes - Literatuurmuseum
Dwalen door de wereld van de literatuur. Literaire Routes is een app van het Literatuurmuseum met literaire wandelingen. Wandelaars worden langs locaties uit het leven van schrijvers en dichters en hun boeken gevoerd. Met deze app komt de literatuurliefhebber meer te weten over de belangrijkste literaire plekken in Nederland. Ervaar het Amsterdam van Harry Mulisch of Arnon Grunberg. De apps zijn vol van literaire verhalen, die met tekst, audio en beeld tot leven komen. De app met literaire wandelingen kan gratis gedownload worden in de Appstore of Google Play.

Indisch Amsterdam
Dat Oeroeg van Hella S. Haasse het boek was van Nederland Leest 2009, heeft de Openbare Bibliotheek Amsterdam en de Werkgroep Indische Letteren geïnspireerd tot het project Indisch Amsterdam, een fietstocht langs memorabele plekken en een wandeling door de Indische literatuur. De details over de tocht zijn te vinden op Google Maps (u kunt hier de tocht ook virtueel volgen).

Spinoza wandeling
De wereldberoemde filosoof Baruch Spinoza, telg uit een Sefardische joodse familie, werd in 1632 in Amsterdam geboren. Hij heeft daar gewoond tot hij rond 1660 de stad moest verlaten vanwege zijn afwijkende Godsbeeld en zijn opvattingen over de rol van religie. Hij week uit naar Rijnsburg, waar hij zijn belangrijkste werk schreef, de Ethica. Op Routeyou kunt u een wandeling vinden die loopt langs alle plaatsen die voor de jonge Spinoza van belang waren. Helaas zijn veel gebouwen verdwenen; zijn geboortehuis stond op de plek waar nu restaurant Amstelhoeck staat, geflankeerd door een groot standbeeld van hem. Toch blijft het boeiend om door de straten te lopen waar ook de jonge filosoof / wiskundige / politieke denker zijn voetstappen ooit plaatste.
Wie meer over hem wil weten kan natuurlijk terecht op Wikipedia, of gaat eens naar Rijnsburg, waar een museum aan hem gewijd is, of Den Haag, zijn laatste woonplaats.
Foto: Spinoza bij de Amstelhoeck

Annes Amsterdam
Op 1 mei 2012 is Annes Amsterdam, de mobiele app van de Anne Frank Stichting verschenen. Met deze app verken je de stad en ontdek je wat er gebeurde tijdens de Tweede Wereldoorlog. De oorlogsgeschiedenis van de stad wordt zo op een vernieuwende en interactieve manier in beeld gebracht. Heden en verleden komen op een indringende manier bij elkaar.
Annes Amsterdam is gratis beschikbaar in het Nederlands, Engels en Duits en kan worden gedownload voor iOS, Android en WP7.

Amsterdam die grote stad
Over elke buurt of regio in Nederland zijn ooit wel gedichten geschreven, en elke buurt kent bijzondere plekken en mooie gebouwen. Allemaal cultureel erfgoed, de moeite waard om te leren kennen. School der Poëzie verzorgt materialen en lespakketten om ook kinderen hiermee te laten kennismaken.

In het voetspoor van Nescio
Nescio (pseudoniem van J.H.F. Grönloh, 1882-1961) was zijn hele leven een fervente wandelaar, die zich niet ver buiten de stad hoefde te begeven om op te gaan in de natuur. Het liefst bewandelde hij het platteland rond Amsterdam. Aan de hand van Frans Mensonides kunt u min of meer in zijn voetspoor treden, door te wandelen van metro- en treinstation Diemen Zuid naar IJburg. ‘Min of meer’, want het landschap dat Nescio zo adoreerde, is ingrijpend veranderd gedurende de afgelopen halve, hele eeuw. IJburg was natuurlijk nog Buiten-IJ in zijn tijd, en Diemen Zuid nog weiland. En Nescio verfoeide nieuwbouwwijken, die hij het liefst helemaal meed.
Routebeschrijving en foto's: Frans Mensonides.
Foto: Nesciobrug bij IJburg (in de volksmond 'Palingbrug')

MUSEA
Aan Multatuli is een van de drie schrijversmusea gewijd die Amsterdam rijk is: het Multatuli Museum, gevestigd in zijn geboortehuis, Korsjespoortsteeg 20, tussen de Singel en de Herengracht.

Theo Thijssen(1879-1943) heeft een eigen museum, dat gevestigd is op de begane grond van zijn geboortehuis, Eerste Leliedwarsstraat 16.
Dit jaar (2014) organiseert dit museum van eind juni tot eind september weer iedere zondag een rondleiding door de Jordaan in het voetspoor van deze schrijver / onderwijzer. Die buurt was niet alleen het decor van zijn jeugd, maar ook van een aantal van zijn boeken.
Voor meer informatie zie de website van het Theo Thijssenmuseum .

Wie belangstelling heeft voor Bilderdijk (1756 - 1831) en vooraf een afspraak maakt, kan terecht in het Bilderdijk Museum, een onderdeel van de bibliotheek van de Vrije Universiteit Amsterdam, gevestigd in het hoofdgebouw aan de De Boelelaan 1105.

Het Anne Frank Huis is uiteraard geen literair museum in de gebruikelijke zin, al staat er wel een boek centraal.

Ook het Jordaanmuseum is geen literair museum, maar organiseert wel themawandelingen door de Jordaan, ook over schrijvers, onder begeleiding van een goede gids.

FESTIVALS
En dan zijn er nog de vele literaire manifestaties en festivals. Een kleine selectie:
- Read My World Festival (september)
- Literatuur op de Parade (augustus / september) in het Martin Luther King Park
- Amsterdam Poëzie Festival (mei)
- Harry Mulisch Festival (2 dagen begin november)
- International Storytelling Festival (begin november)
- Logos Festival (maart)
- Perdu Festival
- Dag van het fantastische boek (april)
Of zoek in de agenda van deze website.

Laatst gewijzigd: 8-8-2018

Naar de overzichtspagina