Interview met David Grossman
‘Schrijven is onder andere de mogelijkheid jezelf te ontwapenen’
Door Fleur Speet (6 november 2009)


De nieuwe roman van de Israëlische David Grossman raakt aan alle fundamentele emoties die een mens in het leven kent. In de kern gaat Een vrouw op de vlucht voor een bericht over het feit dat je als mens constant verliest. Je denkt dat je geluk, kinderen, een geliefde kunt vasthouden, maar alles zal je ontglippen. Het is geen opgewekte boodschap, maar vrolijk zijn de boeken van Grossman nooit geweest. Wel levert het wijze en sierlijke zinnen op die je een leven lang kunt blijven citeren. Zoals: ‘Hoe was te begrijpen dat ze ooit allebei dezelfde tijd deelden, en dat Ada’s tijd nu voorbij was, dat zij zich helemaal niet meer in de tijd bevond, hoe kon dat?’ Of: ‘En al die dingen en mensen, zo voelt Ora plotseling aan, plus de zichtbare en onzichtbare draden die alles en iedereen met elkaar verbinden, bewegen nu rondom haar, boven haar, als een dicht, gigantisch visnet dat met een weids gebaar de lucht in wordt geworpen en zich langzaam uitspreidt over de hele breedte van de nachtelijke hemel’. Of: ‘Een heel boek zou geschreven moeten worden over dat moment alleen al, waarop Ofer op zijn teentjes sabbelde.’ Of: ‘De wereld is al met al een heel onscherpe foto. Ik kan ermee leven. Hoe zit dat bij jou?’ Een vrouw op de vlucht voor een bericht maakt vele boeken overbodig.

De zoon van Ora meldt zich vrijwillig voor een militaire actie op de Westelijke Jordaanoever. Om niet thuis te zijn wanneer het bericht van zijn dood gebracht zal kunnen worden, besluit Ora een voetreis te maken door het Israëlische landschap. Ze neemt een oude vriend en geliefde mee en al wandelend vertellen zij over elkaars leven, elkaars zorgen, elkaars pijn. Onderwijl laten zij subtiel maar onmiskenbaar voelen wat het is om in een verscheurd land te leven, waar angst de mensen schilden geeft en uit elkaar drijft.

In een van zijn essaybundels, De ander van binnenuit kennen, stelt Grossman dat schrijven voor hem een manier is om andere kanten van zichzelf te ontdekken. Door zich te verplaatsen in de ander, leert hij die kennen. Betekent dit ook dat hij zogezegd alle mensen in zich heeft, alle mogelijkheden die de mensheid gegeven zijn?

Nee, dat niet. Grossman: ‘Maar ik creëer door te schrijven meer menselijke opties dan in mijn gewone leven. We roesten ongewild vast in onze biografie, ons karakter, onze omgang met anderen. Dat ik in de huid van Ora, een vrouw, kan kruipen, komt denk ik omdat ik ophield me te verzetten. Als je toelaat dat je eigen “ik” op een lager pitje staat en als je de rigide innerlijke definities loslaat, ontdek je zoveel meer kanten van jezelf. We zijn zo geneigd onszelf te definiëren in termen van verschil. We zijn anders dan onze vader, anders dan onze moeder. Hetzelfde geldt voor samenlevingen, voor staten. We zijn zo anders dan de Palestijnen, roepen we dan. We verspillen een groot deel van onze energie met dit afbakenen, dit anderszijn. Als ik schrijf wil ik graag door een ander in beslag genomen worden. Soms is dat verrassend, soms deprimerend. Het heeft me geschokt doen inzien hoe gezegend ik ben. Er had maar een millimeter verschil in chromosomen hoeven te zijn of ik was die ander geweest die ik liever niet in het dagelijks leven tegenkom. Schrijven is onder andere de mogelijkheid jezelf te ontwapenen, zodat je dingen te weten komt waarvoor je anders blind zou blijven. Ik geloof echt dat dit een specifieke kracht van schrijven is, dit inzicht krijg je niet door met anderen te praten, door een psychologische behandeling of door dromen. Het dringt zich via het schrijven aan je op. In mijn boeken spreek ik mijn dapperder, slimmere, genereuzere zelf aan, de mens die ik in het gewone leven niet ben.’

Komt dat niet vooral door de grote concentratie die schrijven vergt?
Het is de beminnelijkheid van de totaliteit. We zijn nu eenmaal niet constant toegewijd. Zelfs als we ouders zijn, bestaan er mensen die ons kunnen vervangen, en die soms betere ouders zijn dan wijzelf. In het gewone leven sluiten we compromissen. Voor de schrijver bestaan compromissen niet. Als je weigert alle aspecten van een personage tot je toe te laten, zal het personage plat blijven. Personages blijven nog lang bij me nadat het boek af is. Deze roman rondde ik anderhalf jaar geleden af, maar er gaat geen dag voorbij zonder dat ik iets bedenk voor Ora, haar vriend Avram of haar zoon Ofer. Het is als fantoompijn, ik blijf hen voelen.

Is de scheiding tussen echte en literaire wereld dan wel zo strikt voor u?
Schrijven is een andere manier om in deze wereld te zijn, maar ik besta zeer zeker in de echte wereld. Voor mij is schrijven volledig geïntegreerd met het dagelijkse familieleven. Ik praat er iedere dag over met mijn vrouw als we wandelen. Maar om twee uur moet ik de computer loslaten, zelfs als ik middenin een scène zit die goed op gang komt, om naar boven te gaan en schnitzels klaar te maken of spaghetti voor mijn dochter die dan van school komt. Als ik geen familie had, was ik niet in staat geweest deze boeken te schrijven. Mijn gezin maakt me geworteld. Toen ik jong was vreesde ik afhankelijkheid, uit angst om te verliezen en pijn te lijden. Nu wil ik júist afhankelijk zijn van anderen, ik wil verstrengeld zijn met hun welzijn. Zelfs nu ik de pijn van verliezen ken, is dat niet veranderd.

Hoe kon u doorgaan met schrijven nadat uw zoon Uri in de laatste uren van de Libanon-oorlog omkwam?
Als zoiets groots je overkomt, opent zich een afgrond voor je voeten. Je raakt afgesneden van alles om je heen, je bent een volledige banneling. Een banneling van alles wat je kende, alles wat je voelde. Je weet niet of je aan de andere wand van de afgrond dezelfde route omhoog zult klimmen als die je kwam, of dat je een andere route kiest. Ik koos instinctief voor schrijven. Schrijven gaf me opnieuw een plek in de wereld, een thuis. Natuurlijk is deze roman sterk verbonden met mijn realiteit, maar ik wilde daarbij zijn. Het is mijn manier om te rouwen en voor het leven te kiezen. Want als je creëert, leef je. Dan beschik je over voldoende vitaliteit om met verbeelding personages tot leven te wekken. Ik wilde niet verbitteren of wraakzuchtig worden, hoewel dit gevaar op de loer lag. De zwaarte van deze ervaring is zo groot dat het makkelijk is van jezelf los te raken en je te verliezen in haat. Schrijven vergt de devotie om iedere nuance van de realiteit met respect te behandelen en ieder mens met respect te behandelen. De eerste maanden was dat niet makkelijk, maar het hielp.

Niet gedacht, zoals Ofer in de roman voorstelt: we verlaten Israël?
Daar heb ik veel over gedacht. Ook of de tragedie ons bespaard was gebleven als mijn vrouw en ik jaren terug besloten hadden te emigreren. Een belangrijk deel van onze identiteit zou verloren zijn gegaan, ons Israëlschap. Maar hoe kun je kiezen tussen identiteit en leven, waar ligt het zwaartepunt? Ik kan het me niet voorstellen te leven in een ander land, een andere taal. De laatste twee maanden reisde ik voor de promotie van dit boek over heel de wereld, en overal kwam ik regen tegen. Van Brazilië tot Duitsland, Italië en nu de buien van Nederland. Maar toen ik drie dagen geleden in Israël was en de eerste regen weer viel, raakte me dat oprecht. Ik was opgewonden over de geur van de aarde, de geur van de lucht en de blaadjes die vielen zoals ze alleen in Israël kunnen vallen. Het was allemaal ‘van mij’. Natuurlijk, Israël als land maakt me geregeld woest en ik ben geschokt over zoveel gebeurtenissen hier, zodat ik me vervreemd voel en een onbekende, maar ik ben een onbekende die thuis is. In ieder ander land zou ik een buitenstaander zijn, in Israël voel ik me tenminste nog een ingemetselde buitenstaander.

Is het ook verantwoordelijkheidsgevoel?
Niemand vraagt me verantwoordelijk te zijn en vermoedelijk zijn er genoeg mensen die bidden dat ik stop me verantwoordelijk te voelen, maar ja, het is een verantwoordelijkheid voor de lucht die ik inadem. Het is in feite puur egoïsme. Als iemand de taal die ik spreek verminkt, als iemand de lucht die ik adem vervuilt, als iemand een realiteit creëert die ondraaglijk is voor mij of mijn kinderen, dan is mijn reactie bijna fysiek. Vanzelf verander ik in een opstandeling. Walging overvalt me, ik móet wel iets doen om de situatie te veranderen. Dus formuleer ik situaties anders en probeer ik mensen de mogelijkheid te bieden om anders te handelen. Daarbij is het verhaal van Israël ongelooflijk fascinerend. Zelfs al is het verschrikkelijk, de energie die rondwaart in Israël, het voltage van de emoties en de gebeurtenissen is zo zinderend dat ik zal blijven proberen het te begrijpen.

Is de lieflijke tocht die Ora en Avram maken door het noordelijk Israël een tegenwicht tegen de gruwelen van de oorlog, tegen de onvermijdelijke haat en angst die er in Israël heerst?
Ik denk niet in termen van balans of tegenwicht, ik wilde vertellen over die reis. Ik liep zelf van het noorden tot mijn huis in Jeruzalem, 500 kilometers zigzaggend door Israël. Het was een wonderbaarlijke ervaring, het mooiste deel aan het schrijven van dit boek. Als Ora en Avram hun problemen bij de psycholoog hadden opgelost, hadden ze er tien jaar over gedaan en was de psycholoog erg rijk geworden. In de natuur duurt het wellicht een maand om alle lagen van je af te pellen en al je verdedigingsmechanismen op te geven. Als je door zulke overweldigend mooie landschappen loopt, realiseer je je vanzelf je nietigheid, dat we zo tijdelijk op dit land leven. Alle grote labels die we erop plakken, Zion, Palestina, betekenen op de eeuwigheid niets. We zouden ons tegenover dit land nederiger moeten opstellen. We bezitten het niet, we zijn slechts de huurders voor een paar jaren. Als je het landschap overziet snap je waarom daarom gevochten wordt. Het is echter zo misdadig om daar zoveel levens voor te verspillen.
Delen
Meer interviews
Interview met Robert Pollack Door Guus Bauer (20-09-2019)
Interview met Max Porter Door Guus Bauer (03-07-2019)
Interview met Gunnar Staalesen Door Guus Bauer (07-06-2019)
Interview met Takis Würger Door Guus Bauer (28-05-2019)
Interview met Elvis Peeters Door Guus Bauer (06-05-2019)