Interview met Douwe Draaisma
‘Bij driekwart van de mensen is de vroegste herinnering negatief’
Door Annemiek Neefjes (19 november 2010)


‘Hoe mijn belangstelling voor geheugen is ontstaan? Dat weet ik niet meer precies, en dat zeg ik niet voor de grap.’ Aldus Douwe Draaisma (1953), bijzonder hoogleraar in de geschiedenis van de psychologie aan de Rijksuniversiteit te Groningen. We praten over zijn Vergeetboek dat deze maand is verschenen, een aanstekelijk boek over vergeten en daarmee automatisch ook over geheugen. Eerder publiceerde hij onder meer De metaforenmachine : een geschiedenis van het geheugen en De heimweefabriek.

Hij is een geheugenexpert bij uitstek, maar dat brengt zijn eigen herinneringen nog niet altijd terug. ‘Mijn interesse is in de middelbare schooltijd begonnen, dat weet ik nog wel,’ zegt hij. ‘Ik las toen graag Rudy Kousbroek in NRC Handelsblad, zijn stukken gingen nogal eens over vergeten en gemis. Hij had oog voor de weemoedige kant van het vergeten. Ja, dat heb ik ook wel. Als ik kijk naar een foto van mijn kinderen, besef ik vooral wat ik allemaal niet meer weet. Ik heb geen idee meer wat er aan die foto voorafging of wat erna gebeurde. Het is alleen nog dat beeld.’

Je raakt zo ontzettend veel kwijt van wat je hebt meegemaakt of gelezen, zegt hij. ‘Van een roman die ik nog maar een jaar geleden las bijvoorbeeld: als ik probeer te reproduceren wat me verraste in de plot, wat ik precies van de stijl vond, hoe de opbouw van het verhaal was, dan weet ik dat allemaal niet meer.’

Waar zetelt het geheugen?
‘In de verbindingen tussen hersencellen, zou ik zeggen. Als die verbindingen verloren gaan, en dat gebeurt met het ouder worden, verlies je ook herinneringen. Dat maakt het ook onwaarschijnlijk dat er een absoluut geheugen bestaat, zoals sommigen beweren: een geheugen waarin alles is opgeslagen wat je ooit hebt meegemaakt. Het geheugen is selectief. Ik was net op het station om een kop koffie te halen maar ik heb geen enkele herinnering aan de mensen die daar voorbij kwamen.’

Waarom ligt bij de een zijn vroegste herinnering in zijn derde levensjaar en is dat bij sommigen pas op hun zevende?
‘Die spreiding in leeftijd is een enorm raadsel. Wat een rol kan spelen is dat sommige kinderen een sterk visueel geheugen hebben en andere meer talig zijn. Taal ontwikkel je pas later en bij die kinderen begint de herinnering dan ook later. Maar dit kan niet de volledige verklaring zijn, want taal is op je zevende jaar al behoorlijk goed ontwikkeld.’

Als de eerste herinnering pas van het zesde of zevende jaar is, maken mensen zich vaak zorgen. Ze denken dat ze een slecht geheugen hebben of iets hebben verdrongen.
‘Voor deze veronderstellingen zijn nooit aanwijzingen gevonden. In een filmpje op de website van Vergeetboek vertelt Bernlef dat hij weinig herinneringen aan zijn kindertijd heeft, volgens hem omdat er toen nooit iets ergs gebeurde. Er was niets waar de herinnering aan kon vasthaken.’

Wat is uw eigen vroegste herinnering?
‘Dat ik toen ik tweeënhalf was, bij mijn moeder achterop de fiets zat. Opeens staat de fiets stil omdat mijn voet tussen de spaken zat. Het is een klassieke eerste herinnering. Van de fiets vallen, opgesloten zitten, je moeder kwijt zijn in een winkel, dat zijn ook klassiekers.’

Het zijn allemaal negatieve ervaringen. Onthouden we die beter dan leuke gebeurtenissen?
‘Bij driekwart van de mensen is de vroegste herinnering negatief. Krenkingen, vernederingen uit je jeugd, die kunnen je als je tachtig bent nog altijd woest maken. Het geheugen heeft een evolutionaire agenda: het slaat negatieve ervaringen op, de ervaringen die je niet nog een keer wilt meemaken. Inmiddels willen we het geheugen ook gebruiken als dagboek maar daar is het nooit voor bedoeld. Toch kan de evolutie niet alles verklaren. We onthouden ook triviale dingen, en waarom dat nou is?’

Maar de meeste mooie gebeurtenissen verdwijnen in het grote gat?
‘Dat is ook weer niet zo. De uitersten van de schaal onthoud je: uiterst positief en uiterst negatief.’

Oude mensen praten vaak over vroeger; hoe ouder hoe verder terug in het geheugen, lijkt soms wel. Waarom is dit zo?
‘Bij dementerenden blijft uiteindelijk alleen de vroegste herinnering over, die van de kindertijd. Maar dat is wat anders dan ouderen die over het verleden praten. Bij hun speelt wat het “reminiscentie-effect” heet, de terugkeer van jeugdherinneringen, met soms uitermate scherpe beelden. Dit begint rond het zestigste jaar. De precieze oorzaak ervan weten we niet. Misschien is zestig een leeftijd waarop de behoefte ontstaat op het eigen leven terug te blikken: wat wilde ik bereiken en wat is gelukt? Ze denken vooral terug aan toen ze tussen de vijftien en twintig jaar waren. De periode dat mensen de maatschappelijke top bereiken, tussen de veertig en vijftig jaar, speelt in de herinnering geen enkele rol. Als ik één vraag aan God zou mogen stellen is het waarom dit zo is.’

Kun je je geheugen beïnvloeden, je herinneringen bijsturen?
‘Dat kun je niet zelf doen, maar nieuwe ervaringen kunnen wel een proces van herschrijven op gang brengen. De Hongaarse schrijver Péter Esterházy las in de dossiers uit de archieven van de staatsveiligheidsdienst dat zijn vader een verklikker was. Dat leidde ertoe dat hij zijn herinneringen moest bijstellen, sommige van de dierbaarste herinneringen waren onherstelbaar aangetast. Maar andersom kan ook. De uit Roemenië afkomstige, Duitstalige schrijfster Herta Müller wist dat ze door een goede vriendin was bespioneerd, maar kwam er later achter dat die vriendin kanker had. Ze kon alleen chemotherapie krijgen wanneer ze het werk als spion zou doen.’

Uit uw boek blijkt dat weinig zeker is in het onderzoek over het geheugen. Maakt dat uw vak niet frustrerend?
‘Op bijvoorbeeld een simpele vraag als “Bestaat verdringen?” kan ik geen simpel antwoord geven. Dat is soms frustrerend, ja. Je moet vooral uitleggen waarom het niet kan, waarom je de vraag bijvoorbeeld zou moeten specificeren. Dat er lang niet altijd een eenduidig antwoord is, maakt mijn vak natuurlijk ook juist spannend.’
Delen
Koppelingen
Personen
Boeken
Meer interviews
Interview met Robert Pollack Door Guus Bauer (20-09-2019)
Interview met Max Porter Door Guus Bauer (03-07-2019)
Interview met Gunnar Staalesen Door Guus Bauer (07-06-2019)
Interview met Takis Würger Door Guus Bauer (28-05-2019)
Interview met Elvis Peeters Door Guus Bauer (06-05-2019)