Interview met John Banville (I)
Een zoeklicht op de wereld
Door Guus Bauer (23 maart 2018)
Het nieuw leven inblazen van een klassieker, zoals in het geval van Mevrouw Osmond van de Ierse wereldschrijver John Banville (1945), verondersteld kennis van ‘het origineel’, de negentiende-eeuwse roman The Portrait of a Lady van Henry James, of desnoods van de filmversie uit 1996 met Nicole Kidman en John Malkovich. Maar rasverteller Banville maakt dat overbodig, herschept moeiteloos de Victoriaanse sfeer waartegen hoofdpersoon Isabel Archer, mevrouw Osmond, zich te weer probeert te stellen. Banville heeft de personages en de verhaallijn eerder geadopteerd.

Isabel Archer is een levenslustige jonge vrouw afkomstig uit Albany, New York. Na het overlijden van haar vader komt ze onder de hoede van een bemiddelde oom en tante nabij Londen. Een aantal rijke heren maakt haar het hof, maar ze wijst ze af, wil van haar vrijheid genieten. Zij is dol op haar ziekelijke neef Ralph. Hij zorgt dat ze een deel van zijn erfenis krijgt. Nu is ze zelf een begerenswaardige buit. Haar eveneens Amerikaanse, meer wereldwijze vriendin mevrouw Merle bekokstooft een huwelijk met de in Italië woonachtige weduwnaar Gilbert Osmond. Een intrige van jewelste, zo blijkt na een paar jaar. Wanneer ze uiteindelijk verneemt dat de dochter van Gilbert niet van zijn overleden eerste vrouw is, maar van mevrouw Merle, besluit ze tegen zijn uitdrukkelijke wens in naar het sterfbed van haar neef Ralph te gaan in Londen. Uiteindelijk keert ze na een paar maanden terug naar haar man in Italië. Daar valt het doek van het origineel.

Vervolg
Banville: “Het is gewaagd om een proloog of een vervolg te schrijven bij een klassieker, maar ik heb me daardoor niet laten weerhouden. Ik ben natuurlijk tevens een lezer en heb me bij het open einde ook een voorstelling gemaakt van het verdere leven van mevrouw Osmond. Daarnaast zag ik mogelijkheden om aan een aantal zaken een eigen draai te geven. De bedienden bijvoorbeeld komen er bij James nogal bekaaid af. Ze zijn, begrijpelijk in de tijd waarin het boek verscheen, niet meer dan slippendragers bijna zonder enige menselijke eigenschap. Niets horen, niets zien en vooral zwijgen. Maar in mijn versie spelen ze een cruciale rol. Downstairs wordt er van alles rondverteld. Kamermeisjes van verschillende adellijke dames hebben hun eigen tamtam. Ze weten alles. Mijn roman begint waar die van James eindigt.”

“Isabel is in Engeland met haar dienstmeid Staines, iemand die haar vlekkeloos weet te sturen. Natuurlijk is zij veel meer gepokt en gemazeld is in de echte wereld. Is het geen welluidende naam?! Ja, ik schrik in het algemeen niet terug voor symbolische nomenclatuur. Staines is gebaseerd op de langjarige hulp van mijn vrouw, degene die nu vanwege ouderdom alleen nog zo af en toe voor de hond zorgt. Een bossy type waarbij iedereen verschrompelt. ‘Zo, ben je nu alweer verkouden! Je moet beter voor jezelf zorgen!’ Mijn vrouw kan met gemak tegengas geven, maar dat doet ze niet omdat ze weet dat mevrouw bossy dan in tranen uit zal barsten. Staines is de enige, waarachtige persoon in de omgeving van Isabel. Iemand die zonder omhaal de waarheid vertelt, haar goed- en vooral haar afkeuring ook laat merken. Dat verklaart de bijna angstige omgang van Isabel met Staines. Alsof de rollen omgedraaid zijn. In Parijs noodt Isabel Staines in een restaurant aan tafel, maar die weigert, denkt dat iedereen haar uit zal lachen. Dat is, al zeg ik het zelf, een hartbrekende scène.”

Wraakengel
“Gilbert Osmond is een man die eigenlijk geen enkele waarde hecht aan vrouwen, anders dan als broedmachines voor het nageslacht. En in dit geval ook als geluksbrenger, Isabel is tenslotte gefortuneerd. Daarnaast is hij een opportunist, een man die samenvalt met de schijn die hij ophoudt. Masker en man zijn één. Toen ik het boek voor de eerste keer las, was ik in de twintig. Isabel was mijn grote heldin, een vrijgevochten geest. Rond mijn vijftigste heb ik de roman opnieuw gelezen en had ik mijn gedachten wat aangescherpt. Isabel is eigenlijk net zo egocentrisch als de andere personages. Zij staat er op dat alles op haar manier wordt geregeld. Toen ik Potrait of a Lady andermaal las, niet lang voordat ik met Mevrouw Osmond begon, zag ik wat Isabel werkelijk was. Een wraakengel, iemand die niet erg genuanceerd denkt. Dat is natuurlijk een groot compliment voor de subtiliteit van het werk van Henry James. Dat je bij herlezing elke keer een ander beeld krijgt. Bij leven en welzijn zal ik het over een jaar of tien nog een keer lezen.”

“Het is vanwege mijn ‘voortschrijdend inzicht’ dat ik Isabel ergens middenin Mevrouw Osmond in Parijs mevrouw Merle laat ontmoeten en haar ter plekke een snood plan laat bedenken. Isabel is erachter gekomen dat ze niet zo zachtaardig is voor de wereld en voor mensen in het algemeen als ze wel dacht. Ze is niet alleen slechts slachtoffer, maar ook dader. Eerst wilde ik Isabel wraak laten nemen op Gilbert door het landgoed in Italië over te schrijven op zijn dochter Pansy, maar toen bedacht ik – lekker vals en effectief – dat het beter was dat ze het huis en de bezittingen aan mevrouw Merle schonk. Osmond en Merle, twee verdomde zielen samen naar de hel. Dat zijn van die kleine draaikolkjes die fictie een extra boost kunnen geven. Details die ervoor zorgen dat je als lezer een personage in de loop van het boek wellicht moet herzien. Zo heb ik Gilbert terwijl hij Isabel afbekt tegelijkertijd bewust veel consideratie laten hebben met een oude bediende die al bibberend thee komt brengen.”

Ierland
“Ik beschouw Mevrouw Osmond niet als ‘mijn boek’, ik schreef het alsof ik er niet helemaal bij betrokken was. Het merendeel is ontstaan in Chicago in 2016. Ik was daar om een seminar te geven. Hetgeen inhield dat ik één uur per week moest spreken. De rest van de tijd verkeerde ik zogezegd in Victoriaanse sferen. Soms keek ik naar mijn vulpen die woorden vormde op papier en had het idee alsof iemand anders aan het werk was. Ik zeg dit nooit in Ierland, maar wij zijn waarschijnlijk een ‘onvolwassen’ ras omdat we zo dol zijn op ‘verhaaltjes voor het slapengaan’. De reden dat ik niet erg populair ben ik Ierland is dat ik geen Ierse geschiedenissen vertel. Dat komt omdat ik een Europeaan ben en geen nationalist.”

“Ik vind de Ierse geschiedenis niet heel erg interessant. Dacht direct nadat ik debuteerde met een ‘Ierse roman’, een parodie eerder, dat ik beslist een andere weg moest inslaan. Ierland is klein, een eiland, maar veel Ieren beschouwen het toch als de navel van de wereld. Zelfs met de moderne communicatiemiddelen, met de gemakkelijke, snelle manieren om te reizen, blijft het een eiland met eilanders. Dat verklaart deels de obsessie met het verhalen vertellen. Wanneer je bij ons als politicus of als kerkleider een verschrikkelijke misdaad hebt gepleegd, kun je er mee wegkomen. Het hangt helemaal af van het verhaal – het hoe en waarom en het excuus – dat je nadien verkondigt. De ambassade zal dit alles wel laten vertalen en naar Ierland sturen. Ha, nog een nagel aan mijn doodskist.”

Suspense
“Een toehoorder bij het seminar in Chicago is een groot kenner van het werk van James. Hij stelde me na afloop van een van de lezingen een belangrijke vraag. ‘Wat zou er gebeurd zijn met de eerste mevrouw Osmond?’ En ik dacht, ja, dat is een mooie kans voor mij om wat suspense in te brengen. Wat was er immers gebeurd met Gilbert Osmond wanneer uit was gekomen dat zijn dochter een kind van mevrouw Merle is, die zich als hoogzwangere ergens in het zuiden ‘om gezondheidsredenen’ tijdelijk had teruggetrokken? Hij zou het lachertje zijn van de society. Dat kon hij zich niet veroorloven, dus ik suggereer allereerst dat Gilbert zijn ziekelijke vrouw expres naar een gebied in Italië heeft geleid waar een hardnekkig virusje woekerde. Dat leidde er automatisch toe dat ik hem zelf immuun moest zien te maken, door hem in zijn jeugdjaren een soortgelijk virus te hebben laten overleven. Eén gedachte die een meanderende rivier aan gedachten veroorzaakt.”

“Er zitten een aantal cliffhangers in het boek, maar ze zijn goed verstopt. Dat heb ik van James geleerd. Ik heb in zijn geest proberen te schrijven. Het past ook bij de tijdsspanne. Men wil wel ontboezemingen doen, maar houdt zich toch liever op de vlakte, angstig om emoties te tonen. We vergeten weleens dat de personages bijna allemaal Amerikanen zijn. Het belangrijkste personage in Mevrouw Osmond is eigenlijk Europa zelf. Het gaat mij in het algemeen niet om hoe de personages handelen maar hoe ze zíjn. Had Isabel eigenlijk wel zo veel potentieel, trouwde ze niet om van de bemoeienissen met de wereld af te zijn, gaf Ralph een deel van zijn fortuin met de beste bedoelingen, of wilde hij eens kijken wat ze ermee zou doen, zich daarmee amuseren?”

Delen
Koppelingen
Personen
Boeken
Meer interviews
Interview met Gunnhild Øyehaug Door Guus Bauer (06-08-2018)
Interview met Marek Šindelka Door Guus Bauer (13-06-2018)
Interview met Sara Baume Door Guus Bauer (15-05-2018)
Interview met Olivier Guez Door Guus Bauer (26-04-2018)
Interview met Jaroslav Rudiš Door Guus Bauer (09-04-2018)