Interview met Youssouf Amine Elalamy
‘We willen zichtbaar zijn in de ogen van een ander’
Door Annemiek Neefjes (26 mei 2010)


De Marokkaanse auteur Youssouf Amine Elalamy leidt een druk bestaan. Ik wil hem interviewen vanwege De clandestienen, zijn zojuist in Nederlandse vertaling verschenen roman. Maar hij bereidt een tentoonstelling voor van zijn beeldend werk in Casablanca. En hij staat op het punt naar Italië te vertrekken, en daarna naar de Palestijnse gebieden, om studenten te ontmoeten die hem de internationale literaire prijs ‘Le Plaisir de Lire’ toekenden voor Les clandestins. Geen idee vanaf waar hij mijn vragen per mail beantwoordt: vanaf een vliegveld, op een hotelbed, ergens op een buitenlands terras.

Elalamy (1961) wordt in zijn land gerekend tot de nieuwste lichting Marokkaanse schrijvers, ‘alhoewel ik al 49 jaar ben’. Hij behoort tot de generatie die is opgegroeid na de Marokkaanse onafhankelijkheid van Frankrijk. ‘Ik herinner me dat toen ik mijn debuut publiceerde, Een Marokkaan in New York, een criticus schreef dat dit de eerste roman was van een volledig gedekoloniseerde schrijver.’

Menselijke dimensie
De clandestienen (2001) is het tweede deel van een trilogie over emigratie, waar ook Elalamy’s debuut deel van uitmaakt. Het is het tragische verhaal van dertien mensen, onder wie een zwangere vrouw, die in een bootje de overtocht naar Spanje willen maken.

‘Toen ik aan het boek begon, was illegale immigratie een hot issue,’ vertelt Elalamy, ‘zoals het dat nu nog steeds is, helaas. Je kon geen krant openslaan zonder dat je er iets over las. Ik weet nog dat ik las over de dood van een aantal jonge Marokkanen die Europa hadden willen bereiken, en die in de Middellandse Zee verdronken waren. Ik was geraakt door de journalistieke benadering van het nieuws. De journalist had het over de verdronkenen in termen van statistiek: ze waren cijfers die toegevoegd konden worden aan eerdere gevallen van dat jaar. Ik miste de menselijke dimensie en daarom begon ik mijn roman. Ik besloot om me te richten op een aantal mensen die hun leven verliezen terwijl ze wanhopig hun droom proberen te bereiken, maar ook op de mensen die ervoor kozen thuis te blijven en die hun geliefden kwijtraken in deze menselijke tragedie.’

Eldorado
De personages - Momo, Louafi, Jaafar, Abdou en anderen - hebben verschillende redenen om naar Europa te willen, dat slechts zestig kilometer verderop ligt, aan de andere kant van de Straat van Gibraltar. Voor de meesten speelt mee dat zij geen perspectief hebben op werk, wat ook geldt voor de mensenhandelaar in het boek. Levert Elalamy met zijn roman kritiek op het gebrek aan economisch perspectief voor Marokkanen?

‘Economische uitzichtloosheid speelt bij de clandestienen zeker een rol. Als mensen geen perspectief hebben op een beter leven, nemen ze risico’s. Toch dragen ook westerse media een deel van de verantwoordelijkheid. De media tonen dagelijks beelden van economische groei en voorspoed. Via het televisiescherm lijkt Europa een eldorado waar het goud op je wacht, als je de oversteek maar waagt. Als het illegale immigranten eenmaal is gelukt in die hemel te komen, merken ze al snel dat die op de hel lijkt voor hen die niet welkom zijn.’

Zichtbaar zijn
In de roman gaat het over Marokkaanse bootvluchtelingen maar ook over het universele verlangen om ‘iemand’ te zijn. Zoals de werkloze Abdou, die af en toe de straat opgaat in een keurig pak en met gepoetste schoenen: ‘de kant van de ministeries op, altijd dezelfde richting, en stug doorloop, de mensen voor me achterna, stevig doorstappend als iemand die het druk heeft of ergens wordt verwacht.’ Elalamy: ‘We willen zichtbaar zijn in de ogen van een ander, dat is een menselijke drijfveer, dat bestaat altijd en overal. Als illegale immigranten in het buitenland wat geld hebben verdiend, keren ze uiteindelijk terug naar hun geboortestad of -dorp, met hun nieuwe bezittingen, om hun eigen mensen te laten zien hoe “zichtbaar” ze zijn geworden.’

De clandestienen heeft korte, soms sprookjesachtige hoofdstukken. Zelfs de dode lichamen op het strand krijgen iets poëtisch, wat het lezen alleen maar indringender maakt. ‘Er liggen algen op zijn lichaam, een klein, kleurrijk tuintje, en in zijn lichaam, verdronken in een eeuwigheid van schuim, liggen duizenden woorden,’ staat er bijvoorbeeld over Zouheïr. Elalamy wilde duidelijk geen sociaal-realistische roman schrijven. Het is een polifonische roman, zegt hij zelf, met verschillende narratieve stemmen. ‘De stemmen van degenen wiens dromen in de zee zijn verdronken. De korte en gefragmenteerde vertellingen sluiten aan bij het kort levens dat ieder heeft geleid. De fragmenten lijken op de verdronken lichamen die door de zee zijn uitgespuugd en op het strand zijn uitgestrooid.’

En het poëtische en vertellende, is dat een invloed van de Arabische verteltraditie? ‘In Marokko hebben we nog altijd een sterke en levendige orale traditie,’ zegt hij. ‘Zoals je weet is de roman als literair genre een geïmporteerde vorm die in de Arabische wereld pas in de twintigste eeuw opduikt. De meeste Arabische romans lezen anders dan westerse romans; ze voldoen niet aan de eisen van het genre en ik denk dat mijn eigen werk hier geen uitzondering op is. Met De clandestienen zal de lezer eerder het gevoel hebben dat hij naar verhalenvertellers luistert.’

Metamorfose
Behalve de dertien personages, of veertien als je de baby meetelt, is er nog een personage en dat is de zee, die in ieder hoofdstuk nadrukkelijk aanwezig is, als verlokster. ‘Omar en de zee, ze kijken elkaar recht in de ogen. Want ook dat zijn de golven: het gezicht van de zee dat zich over je heen buigt,’ staat er bijvoorbeeld. ‘De zee is niet een van de personages maar zelfs de centrale figuur in de roman,’ zegt Elalamy. ‘Ze is aantrekkelijk, verleidelijk, roept met haar prachtige stem, zoals de sirenen in de Odyssee. Maar de zee is ook een val, de gladde spiegel doet mijn personages geloven dat Europa binnen bereik is, dat ze er een paar stappen van verwijderd zijn. Salah wil de zee zelfs drinken, iedere dag een beetje, in de hoop misschien wel naar Spanje te kunnen lopen.’

In het boek wordt subtiel gevarieerd op woorden, zinnen en passages. De vertelwijze brengt het gevoel teweeg van een metamorfose, van de zee: veranderend en toch steeds hetzelfde. Elalamy beaamt dit. ‘De variaties hebben een duidelijk doel: om de lezer de dynamiek van de zee te laten ervaren, met zijn voorwaartse en terugtrekkende bewegingen. Vanwege de vele herhalingen komt de lezer bijna niet vooruit, precies zoals mijn personages die wanhopig proberen de zee over te steken. De lezer is letterlijk gevangen, zo niet verdronken in een vertelling die, zoals de golven, eerder cyclisch is dan lineair.’
Delen
Koppelingen
Meer interviews
Interview met Robert Pollack Door Guus Bauer (20-09-2019)
Interview met Max Porter Door Guus Bauer (03-07-2019)
Interview met Gunnar Staalesen Door Guus Bauer (07-06-2019)
Interview met Takis Würger Door Guus Bauer (28-05-2019)
Interview met Elvis Peeters Door Guus Bauer (06-05-2019)