Griffels 2009

Ga direct naar

Details:

De Griffeljury bestond uit:
Majo de Saedeleer (voorzitter)
Hanneke van den Berg
Inger Bos
Marjolein Hanse
Eva Riem


Rapport:

De Griffeljury 2009 heeft de volgende boeken voorgedragen ter bekroning met een Gouden of Zilveren Griffel of een Vlag & Wimpel. De Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek heeft deze voordracht overgenomen. [De juryrapporten voor de Gouden Griffel en de Zilveren Griffels zijn opgenomen onder de 'Algemene inleiding' van de jury.]

GOUDEN GRIFFEL
Vanaf 9 jaar:
Het geheim van de keel van de nachtegaalPeter Verhelst
Uitgeverij De Eenhoorn

ZILVEREN GRIFFELS
Tot 6 jaar:
Sneeuw! Komako Sakai
Uitgeverij De Eenhoorn

- Agent en Boef Tjibbe Veldkamp
Uitgeverij Lannoo

Vanaf 6 jaar:
Ballade van de Dood Koos Meinderts en Harrie Jekkers
Uitgeverij Lemniscaat

- Meneer Papier en zijn meisjeElvis Peeters
Uitgeverij De Eenhoorn

Vanaf 9 jaar:
DuivendropDirk Weber
Em. Querido’s Uitgeverij

Informatief:
Een heel kleine geschiedenis van bijna alles Bill Bryson
Uitgeverij Atlas

- Een halve hond heel denken Joke van Leeuwen
Em. Querido’s Uitgeverij

- Poëzie Spin op sokkenTed van Lieshout
Uitgeverij Leopold

- Opa laat zijn tenen zienEdward van de Vendel
Em. Querido’s Uitgeverij

VLAG EN WIMPELS
Vanaf 6 jaar:
Mama LucindaKoen Van Biesen
Uitgeverij Abimo

- Om acht uur bij de ArkUlrich Hub
Uitgeverij Lemniscaat

Vanaf 9 jaar:
De schaduw van LeonardoChristopher Grey
Uitgeverij Mynx

- Bernie King en de magische cirkelsDaan Remmerts de Vries
Em. Querido’s Uitgeverij

- Ole durftTanneke Wigersma
Em. Querido’s Uitgeverij

ALGEMENE INLEIDING

Wij hebben het heel fijn gevonden om onder gepassioneerde lezers over zoveel mooie boeken in zoveel verschillende genres te kunnen praten. Er waren heerlijke avonturenboeken bij waarvan sommige puur amusement zijn. Maar ook andere die de donkere kantjes niet schuwen en veel vertrouwen stellen in de jonge lezers.
We hebben boeken gelezen waar de fantasie, het taalplezier en de poëtische inspiratie vanaf spat en andere die moeilijke onderwerpen aansnijden zonder dat ze onder de zwaarte van de problematiek kantelen. We hebben boeken gelezen waar we wat van opgestoken hebben en we hebben een aantal vertrouwde auteursnamen herkend die ons alweer konden verrassen. Kortom, we hebben met veel plezier vastgesteld dat de oogst aan origineel Nederlands en Vlaams werk dit jaar bijzonder rijk is.
En daarom was het werk van de Griffeljury niet alleen bijzonder fijn, maar ook bijzonder moeilijk. Want van een jury wordt verwacht dat ze keuzes maakt en die waren soms hartverscheurend. Er is hevig gediscussieerd en we waren het lang niet altijd met elkaar eens, want er was méér dan één zilveren boek met een gouden randje.
Er moet ons nog iets van het hart. De Griffeljury 2009 heeft wel eens verzucht: ‘Als wíj de Penseeljury waren, dan….’ Want veel van de boeken die wij in handen kregen, zijn niet alleen knap geschreven maar ook bijzonder mooi geïllustreerd. Soms was het resultaat zo’n perfecte symbiose dat helemaal niet meer duidelijk was wie wie inspireerde. De schrijver, de illustrator of de illustrator, de schrijver.
De Griffeljury is de Penseeljury niet, maar wij hebben in de juryverslagen onze waardering voor de illustratoren niet onder stoelen of banken gestoken. Het zou zijn alsof je – Aan tafel! - de smaak en de geur van een gerecht uit elkaar haalt. En bovendien willen wij alle kinderen toch alleen maar het allerbeste aanbieden. Op elk gebied.




Gouden Griffel

  • Peter Verhelst - Het geheim van de keel van de nachtegaal

    Categorie vanaf 9 jaar

    “Het is niet makkelijk om in de top van een boom met gesloten ogen iemand te vertrouwen”
    Of
    “Als je er goed over nadenkt, is alles ingewikkeld en onnozel tegelijk”
    Of nog
    “U hebt alles al, zei de kamerheer, waarom zou u dan minder willen”

    Al lezend ontdek je in Het geheim van de keel van de nachtegaal voortdurend juweeltjes van zinnen die je uit het hoofd wil leren en om ze vooral niet te vergeten aan zou willen strepen met een potlood, als het boek je daar met zijn gave schoonheid niet van weerhield. In een betoverend sprookje, bekend in de versie van Hans Christian Andersen, brengen de auteur en de illustrator met een weelde aan woorden en beelden – verbaal én grafisch– een ode aan de eenvoud en de onschuld, aan wat waar is en écht.

    In superlatieven, extremen en contrasten wordt de macht van de keizer beschreven en de weelde van het hof. Daar bewegen zich de hovelingen, dom, slaafs en smakeloos. In schril contrast daarmee staat de slimheid, de moed, de levensvreugde en de waarachtigheid van het kleine meisje, de verteller van het verhaal.

    Het geheim van de zang van de nachtegaal is niet te doorgronden met vergrootglazen en meetinstrumenten, het zit niet in een mechaniekje zoals dwazen denken. Het geheim zit erin de moed niet op te geven, een vlammetje brandend te houden, niet op de grond te gaan liggen om jezelf te beklagen, maar in de hoogste boom te klimmen om boven de wolken uit te kijken. De stilte van Het Verdriet en de moedeloosheid moet doorbroken, desnoods met brullen en schreeuwen, maar bij voorkeur met gezang.

    Het geheim van de keel van de nachtegaal is een boek dat zingt. De vlammende liefde waarmee auteur, illustrator, vormgever, drukker en uitgever er aan hebben gewerkt laten het laatste restje ijs in het hart van de jury smelten.

    “ Oh jee”, zei hij (de Keizer).
    “ Jee, jee, jee, “ zei ik (het meisje).

    Hoewel dit boek alles al heeft, te weten: alle prijzen al heeft gekregen, nu ook nog niets minder dan een Gouden Griffel voor Het geheim van de keel van de nachtegaal van Peter Verhelst en de zijnen.



Zilveren Griffel

  • Bill Bryson - Een heel kleine geschiedenis van bijna alles

    Rapport Bill Bryson:
    Categorie informatief

    Na het succes van Brysons Een kleine geschiedenis van bijna alles voor volwassenen, kon een boek over het ontstaan van de wereld, het heelal, de evolutieleer en de essentie van de exacte wetenschappen voor de jeugd, niet uitblijven.
    Kinderen zijn gek op informatie en de diverse reeksen die op dit moment verkrijgbaar zijn, spelen goed in op die behoefte. Van de Romeinen tot dinosaurussen. Van vliegtuigtechniek tot sterrenkunde. Er is van alles te krijgen voor de kleine onderzoeker. De meest essentiële vragen - die over het ontstaan van het heelal en de aarde - worden wel vaker behandeld in informatieve boeken. Maar zo uitvoerig, humoristisch en begrijpelijk zoals Bryson dat doet in Een heel kleine geschiedenis van bijna alles, kom je niet vaak tegen.

    Op chronologische wijze vertelt Bryson de geschiedenis van het ontstaan van de wereld en de belangrijkste gebeurtenissen van het leven op aarde. Hij wisselt natuurfenomenen af met belangrijke mensen en hun ontdekkingen. Stapje voor stapje word je begrip in het hoe en waarom van onze wereld bijgebracht. Wil je weten waarom we nu leven zoals we nu leven, waarom het er om ons heen zo uitziet als het nu doet? Bryson vertelt beetje bij beetje over de bouwstenen. Van de kleinste molecule, via belangrijke ontdekkingen tot de grote oorlogen.
    We horen zowel wat er gebeurd is als wel hoe het komt dat we dit weten. En dat allemaal ondersteund door leuke strips en illustraties van bijvoorbeeld de atomen of de Griekse goden en visuele grapjes om de tijd aan te duiden. Al snel kunnen boeken over dit thema verzanden in complex taalgebruik en saaie verhandelingen. Bryson houdt je bij de les en pakt je aandacht met raadseltjes om de hersenen aan de gang te houden. Ook de vergelijkingen die hij gebruikt, maken de behandelde materie begrijpelijk. Hij schrijft onderhoudend en neemt de lezer serieus.



  • Joke van Leeuwen - Een halve hond heel denken

    Rapport Joke van Leeuwen:
    Categorie informatief

    Dat Joke van Leeuwen anders kijkt dan de meeste mensen is in dit gezelschap geen nieuws. Omdat ze – alweer! - wat ze ziet in woorden en beelden giet die onze vertrouwde taal verrassend inkleuren en onze esthetische waarden luchten, krijgt Joke van Leeuwen voor Een halve hond heel denken voor de tiende keer een Griffel.
    Die tiende Zilveren Griffel is er een voor non-fictie werk. Want jazeker, er valt veel op te steken van dit boek. Je krijgt als lezer de regels: van het perspectief, van de gulden snede, van het gebruik van de kleuren, ... Je krijgt de bevindingen van de wetenschap: hoe onze ogen werken bijvoorbeeld en hoe onze hersenen onze ogen voor het lapje houden. Je verneemt iets over de geschiedenis van de kunst, over de wonderen van de fotografie, over schoonheidsidealen die veranderen, over reclame die dingen mooier maakt en zelfs vervalst.

    Maar Joke van Leeuwen is geen schoolfrik. Misschien wel een leraar. Een échte dan. Ze is nooit expliciet, altijd suggestief, met veel ruimte voor eigen hersenwerk. Ze is nooit betweterig, altijd is er een knipoog. Ze kiest geen begane paden, maar is altijd origineel. Ze zit nooit op haar hurken bij een kind, want ze weet als geen ander dat het gemiddelde kind niet bestaat en dat ieder kind met zijn eigen rugzakje komt, volgeladen of schrijnend leeg.
    Joke van Leeuwen zélf kan halve honden heel denken. Dat staat vast. Al weet je nooit helemaal zeker hoe zo’n hond er in haar hoofd dan uitziet en zelfs niet hoeveel verschillende hele honden ze ziet.
    Je moet bijzondere ogen hebben om te kijken zoals Joke van Leeuwen kijkt.
    Je moet een bijzondere stem hebben om kinderen en volwassenen steeds weer te verrassen met wat je ziet en met de manier waarop je dat verder vertelt.
    Je moet een bijzonder hart hebben om kinderen het vertrouwen te geven dat hun eigen oogvogel de allermooiste is en hen krachtige vleugels geeft om de wereld te verkennen.



  • Koos Meinderts - Ballade van de dood

    Rapport Koos Meinderts:
    Categorie vanaf 6 jaar

    De kleur en de vrolijkheid van het hof wordt overschaduwd door de sombere gedachten van de koning. Hij verdraagt het niet dat iets aan zijn macht en zijn kennis ontsnapt – daar is hij een koning voor – en alle geleerden, de knappe en de opportunisten, worden opgetrommeld om het geheim te doorgronden en een oplossing te bedenken. Het probleem: de koning is bang om dood te gaan.
    De onderliggende gedachte is niet origineel en de auteurs eisen ook geen originaliteit op. Ze noemen hun verhaal ‘een ballade’. Zoals steeds gaat het ook hier in de eerste plaats om hoe een verhaal verteld wordt, veeleer dan om wat er verteld wordt. Er is de fijne tekening van de karakters, de wijsheid van het verhaal, de knipoogjes naar de menselijke zwakheden, maar bovenal de zwier van de taal, het dansende rijm, het uitbundige ritme van woord en beeld. Het uiteindelijke inzicht is dat een leven zonder de dood geen leven ís, en dat iedereen uiteindelijk gaat verlangen naar ‘de rust van het graf’. Maar die wijsheid wordt gekruid met de ironie dat niemand de eerste wil zijn om het loodje te leggen.
    De dood is voor auteurs altijd al een fascinerend thema geweest, maar het mag wonderlijk heten hoe ook de auteurs van kinderboeken de laatste jaren het onderwerp ter sprake brengen. In deze Ballade van de Dood geen stervende grootouders, familieleden of huisdieren, maar de afstand van de ballade en antropomorfe dieren. En net als bij het vorig jaar bekroonde boek van Wolf Erlbruch ook hier een vriendelijke, onschuldige, zelfs zorgzame voorstelling van de dood.
    Een Zilveren Griffel voor een uitbundig boek over de lichtheid van de dood.



    Details:
    Co-auteur: Harrie Jekkers
  • Elvis Peeters - Meneer Papier en zijn meisje

    Rapport Elvis Peeters:
    Categorie vanaf 6 jaar

    Liefde is... loslaten. Er zijn genoeg scheurkalenders te vinden waarop deze spreuk uitgebeeld wordt. In Nederland en België is er sinds 2008 ook een prentenboek waarin deze wijsheid heel subtiel is verwerkt. Elvis Peeters gebruikte dit thema voor zijn derde boek over Meneer Papier: Meneer Papier en zijn meisje.

    Peeters debuteerde in 2001 als kinderboekenschrijver met Meneer Papier gaat uit wandelen, dat hij voor zijn zoontje schreef. In 2003 volgde Meneer Papier is verscheurd. Is het eerste boek nog speels van thematiek, het tweede wordt al iets zwaarder. Daarin voelt het papieren mannetje zich – letterlijk – verscheurd als hij niet kan kiezen tussen de verschillende dingen die hij kan gaan doen.
    In Meneer Papier en zijn meisje wordt die thematiek nog verder ontwikkeld. Meneer Papier zit op een zonnige dag op een bankje in het park als er een foto voorbij waait. Als de foto weg is, herinnert meneer Papier zich het meisje dat op de foto stond. Uit een groot geel transparant blad papier knipt hij voor zichzelf zijn droommeisje. Ze komt tot leven en begint om zich heen te kijken. Wanneer het meisje weg wil, merkt Meneer Papier dat hij het meisje heel graag bij zich wil houden. Hij knipt achtereenvolgens haar voeten en armen af. Het meisje kan geen kant meer op en ze kan niets meer betekenen voor meneer Papier.
    Het volwassen en abstracte thema, liefde is loslaten, is door Elvis Peeters, samen met illustrator Gerda Dendooven, heel concreet voorgesteld. De keuze voor de uitbeelding van de personages in een papier collage, de eenvoudige - zelfs staccato- zinsbouw, de herhalingen, de keuze van een lettertype dat aandoet als het handschrift van een kind, de luchtige vormgeving, de doordachte kleurkeuze, allemaal draagt het ertoe bij om te voorkomen dat het ernstige thema sentimenteel of zwaarwichtig wordt. Aan de oppervlakte is er iemand vrolijk op los aan het knippen, plakken en creëren. Daaronder ligt de vertelling over het zelf creëren en niet kunnen loslaten van je liefde. De kinderen lezen vast niet hetzelfde verhaal als de volwassenen. En zo is het goed.



  • Komako Sakai - Sneeuw

    Rapport Komako Sakai:
    Categorie tot 6 jaar

    Bij sneeuw denk je aan niet alleen aan kou, maar ook aan warme chocolademelk en aan ongeduldige kinderen die niet kunnen wachten om door de zachte sneeuw te rollen. Ingrediënten die doorgaans een vrolijk winterverhaal opleveren. Sneeuw! van de Japanse auteur en illustrator Komako Sakai bevat deze ingrediënten ook, maar laat behalve de opwinding juist ook de beklemming van een sneeuwwereld zien. Sneeuw maakt de wereld om je heen anders dan anders en dat heeft Sakai heel treffend weten te vangen in haar prentenboek.

    Een jong konijntje wordt op een ochtend wakker en ziet dat het aan het sneeuwen is. De hele dag blijft het sneeuwen en al die tijd is het konijntje aan het wachten. Dan duurt zo’n dag erg lang, zeker nu papa door het slechte weer niet naar huis kan komen. Met een goed doordachte woordkeus en een evenwichtige opbouw dringen de beelden van zowel de verstilde wereld als van het ongeduldige konijntje meteen tot je door. De warmte tussen moeder en kind zit in een enkel woord en is door de hele tekst verweven. ‘Het is alsof we alleen op de wereld zijn, mama.’ Sakai bouwt in Sneeuw! de spanning op in het tempo van traag vallende sneeuwvlokken, waardoor de ontlading des te groter is. De eenvoudige tekst wordt ondersteund en versterkt door de sobere, sfeervolle schilderingen die ook van Sakai zijn. Kleurgebruik, techniek en compositie maken van Sneeuw! geen mierzoet, maar juist een teder, indringend verhaal.

    Voor haar debuut in het Nederlands taalgebied, Mama, jij bent de liefste, ontving Komako Sakai in 2006 een Boekenwelp en een Zilveren Griffel. De Griffeljury had toen een vooruitziende blik: ‘Komako Sakai heeft in Japan elf prentenboeken uitgebracht en alleen Mama, jij bent de liefste is in het Nederlands vertaald. De jury is erg benieuwd naar haar andere werk. Als het net zulke herkenbare én tegendraadse prentenboeken zijn als Mama, jij bent de liefste, zal het wellicht niet bij deze Zilveren Griffel blijven.’ Voor de Nederlandse vertaling van haar prentenboek Sneeuw! krijgt Komako Sakai nu opnieuw een Zilveren Griffel.



  • Tjibbe Veldkamp - Agent en Boef

    Rapport Tjibbe Veldkamp:
    Categorie tot 6 jaar

    Agent en Boef hebben een prima afspraak met elkaar: ‘Boef zit in de gevangenis. Agent zorgt dat Boef niet ontsnapt.’ Ze maken er samen het beste van. De cel van Boef ziet er uit als een huiskamer, terwijl Agent, met een schortje voor, aan de andere kant van de tralies aan het strijken is. In de hoek ligt Politiehond in zijn mand en aan de muur hangt een portret van de jonge Boef. Wanneer Boef Agent uitnodigt om in de cel te komen kijken naar zijn plakwerkje, weet Boef te ontsnappen.

    Agent en Boef is opnieuw een coproductie van auteur Tjibbe Veldkamp en illustrator Kees de Boer. Hun eerste samenwerking resulteerde in Tim op de tegels (2004), waarvoor de auteur niet alleen een Pluim van de maand, maar ook de Kinderboekwinkelprijs heeft ontvangen. Daarna volgden nog een aantal andere prentenboeken van het duo. En nu is er Agent en Boef, alweer een heel origineel prentenboek waarin de spitsvondige tekst van het slapstickachtige verhaal geen woord te veel vertelt en de illustraties laat spreken. Op die dynamische illustraties in verschillende formaten, die zo in een tekenfilm kunnen, is heel veel te zien. Agent die door het park holt met de deurmat van de cel, waar ‘welkom’ op staat, nog onder zijn voet; op het bankje in het park zit een verliefd stelletje zoenend aan elkaar geplakt; een jongetje probeert te voetballen maar zijn bal plakt aan zijn schoen, …

    Tjibbe Veldkamp weet de lezer met zeer weinig woorden mee te slepen in een kolderieke achtervolging waarbij je continu op het verkeerde been wordt gezet. Het verrassende einde van het verhaal tovert vervolgens een nog bredere glimlach op je gezicht.
    Agent en Boef is geen zwaar verhaal of een mooi verpakte moralistische les. Het is een goed vertelde grap. Het prentenboek heeft dit jaar al een Leespluim gekregen en is één van de tien prentenboeken die centraal staan tijdens De Nationale Voorleesdagen van januari 2010. De Griffeljury wil daar graag een Zilveren Griffel aan toevoegen.



  • Edward van de Vendel - Opa laat zijn tenen zien en andere stripgedichten

    Rapport Edward van de Vendel:
    Categorie poëzie

    In de stripgedichten van Van de Vendel en De Goede komen er heel wat van die doordenkertjes aan bod. Veel gedichten gaan over wat als-momenten. Het jongetje dat fantaseert over het misschien wel radiografisch bestuurbare hondje van zijn buurjongen. Om te concluderen dat het eigenlijk onduidelijk is wie er hier nu wie bestuurt: het buurjongetje het hondje, het hondje het buurjongetje of hijzelf die zo aandachtig kijkt? Of het meisje dat tijdens het benzine tanken een nieuwe man voor haar moeder fantaseert en erachter komt dat haar moeder nog helemaal niet toe is aan haar fantasieën en in huilen uitbarst.
    Zelfkennis is een ander thema. Personages die in staat zijn zichzelf met de nodige ironie te bekijken. Het voetballertje dat niet zo goed kan voetballen en weet dat hij het door zijn eigenwijsheid ook niet snel zal leren. De tekeningen van De Goede geven humor en dynamiek aan de gedichten. Vaak overstijgen de tekeningen het kenmerkende van een eenvoudige strip. Sommige zijn ware kunstwerkjes waarin je heel duidelijk het samengaan van beeld en taal ziet. In Mijn oma en mijn zusje is de storm mooi en krachtig afgebeeld. Het opwaaiende jasje van het meisje roept spanning op. Zal ze echt naar haar oma luisteren en naar binnen gaan? Het is zo mooi buiten. Als lezer wil je dat ze daar blijft en ze zich laat overdonderen door het natuurgeweld. Een aantal gedichten zijn oprecht ontroerend. Het kindje dat bij moeder wegkruipt en niet zeker weet of moeder nu lacht of huilt, tegen haar aan kruipt en samen met haar verdwijnt in een blije of verdrietige bui. Het maakt niet uit , als ze maar samen zijn.
    In een stripgedicht komen poëzie en beeld bij elkaar om datgene dat verteld wordt meer kracht bij te zetten. Een strip stelt je in staat om je sneller te identificeren met de soms filosofische gedachtegang van de dichter. Een vondst als het om poëzie voor de jeugd gaat en vooral voor de lezers die soms moeite hebben met gedichten.



    Details:
    Co-auteur: Floor de Goede.
  • Dirk Weber - Duivendrop

    Rapport Dirk Weber:
    Categorie vanaf 9 jaar

    Bijzondere vriendschappen zijn vaker onderwerp van een verhaal. Een goed verhaal werpt echter een nieuw licht op zo’n vriendschap en dat is precies wat Duivendrop van Dirk Weber doet. In eerste instantie is die vriendschap nog niet aanwezig en wordt eerst ik-figuur Alexander in alle rust neergezet. Deze 11-jarige jongen die met zijn ouders door een erfenis in een statig huis in een chique buurt is komen te wonen, houdt net als zijn vaak afwezige vader van duiven. Alex’ strenge, dogmatische moeder doet er alles aan om hem een goede toekomst te bezorgen; dat betekent dansles in de huiskamer en etiquetteles van de buurvrouw voor wie Alex in ruil veel klusjes moet doen.
    Als Alex’ eerste eigen duif, Blanche, niet terugkeert van een vlucht, gaat hij haar zoeken. Achter de muur van een allang gesloten kazerne hoort hij duiven koeren. Hij weet bijna zeker dat Blanche daar óók is en probeert haar te lokken met voer. Zo ontmoet hij de geheimzinnige Jules, een jongen die in de kazerne blijkt te wonen en ook graag een duif als huisdier wil. Eerst is Alexander bang dat Jules duif Blanche gevangen zal houden, maar langzaam maar zeker leren de jongens elkaar kennen en ontstaat er een vriendschap.
    De jongens snappen lang niet alles van elkaars leven, maar ze accepteren elkaar. Eerst tasten ze elkaar voorzichtig af door vragen te stellen en door te vertellen, later stappen ze elkaars wereld binnen. Dirk Weber laat met helder en sober taalgebruik prachtig zien hoe twee jongens die een heel verschillende achtergrond hebben gefascineerd raken door elkaars leven. Hun situatie mag dan verschillen, het resultaat is voor beiden hetzelfde: ze zitten opgesloten door de regels van hun opvoeders en kennen weinig vrijheid. Het verbindende element tussen hen, de duiven en later de duivendrop, staat juist symbool voor vrijheid.

    Weber zet met die jongens twee sterke karakters neer die beetje bij beetje van elkaar leren en zo groeien. En de lezer leert met hen mee. Nergens wordt expliciete uitleg of een oordeel gegeven. Weber laat genoeg ruimte over om, net als de twee jongens, zélf vragen te stellen. Dirk Weber ontving in 2006 een Vlag en Wimpel van de Griffeljury voor Kies mij!. Dit jaar bekroont de Griffeljury zijn boek Duivendrop met een Zilveren Griffel met een gouden randje.



Vlag & Wimpel

Naar de overzichtspagina

Delen