Griffels 2013

Ga direct naar

Details:

De Griffeljury 2013, bestaat uit:
Aad Meinderts (voorzitter)
Elly Bart
Menno Daamen
Patricia van Keulen
Marjon Kok



Rapport:

Bij kinderliteratuur gaat het altijd over kinderen en over literatuur. Het woord zegt het al. Al jarenlang wordt er gediscussieerd over de juiste balans tussen de twee polen ‘kind’ en ‘literatuur’. Of moet je zeggen: vermeende polen? Het laatste woord is er niet over gezegd en zal er niet over te zeggen zijn. Dat laatste woord wordt bepaald door het standpunt dat je vooraf inneemt. Daar redeneer je dan kalmpjes of wild om je heen slaand naar toe.

De jury van 2013 wil de verhouding tussen het kind (lees: de aantrekkelijkheid en/of toegankelijkheid van een boek voor wat met een vies woord ‘de doelgroep’ heet) en de literaire kwaliteit van een boek niet problematiseren. Zij heeft simpelweg gekozen voor de boeken die zij in het afgelopen jaar de beste vond. Er hebben geen denkbeeldige kinderen aan de jurytafel gezeten. Wie zouden dat ook geweest moeten zijn? Over de keuze van de jury valt natuurlijk te twisten. Graag zelfs! De tijd zal uitwijzen of de jury goede keuzes heeft gemaakt. Daar zal ooit een mooi juryrapport over te schrijven zijn.

De jury heeft zich in haar eindoordeel laten leiden door criteria als geloofwaardigheid, originaliteit, verhouding tekst-beeld, compositie en stijl. Overigens zijn begriffelde en bevlagenwimpelde boeken niet meer en niet minder dan titels die vijf verschillende professionals uit het boekenvak met vijf verschillende achtergronden het bekronen waard vonden. Laten we het niet interessanter maken dan het is. De jury heeft geoordeeld – het oordeel over dat oordeel is nu aan de wereld van het kinderboek. 2012 is niet een jaar dat overliep van goede boeken, maar tegelijkertijd moet gezegd worden dat in de categorie 9-12 jaar twee auteurs bekroond worden met uitzonderlijk sterk werk. We hebben het dan over Spinder en Zwarte zwaan. Het laatstgenoemde boek was ingezonden voor de Gouden Lijst en volgens de reglementen zou de Griffeljury het dus niet in haar besprekingen hebben kunnen betrekken. Dat hebben we toch gedaan, met uiteindelijk de zegen van de CPNB. Deze organisatie is haar naam dubbel en dwars waard, want door het oprekken van de regels krijgt een boek dat zowel voor 12+ als 12- interessant is de aandacht die het ten volle verdient en wordt bovendien duidelijk dat het trekken van al te strikte leeftijdsgrenzen als het om jeugdromans gaat volkomen artificieel is. De hoofdfiguren uit Zwarte zwaan zitten nota bene nog op de basisschool – mogen hun leeftijdsgenoten van vlees en bloed, de lezers, geen kennis van hen nemen? Dat zou lichtelijk belachelijk zijn, of, zoals een bekend Argentijns gezegde luidt: ‘Een beetje dom.’

Opvallend voor de productie in 2012 was het aantal boeken over al dan niet dementerende opa’s en oma’s, boeken over geboorte, boeken met een digitaal extra, boeken rond een historische gebeurtenis en boeken in een reeks. De oogst van 2012 is, zoals eerder vermeld, over de gehele linie genomen niet overweldigend.
Vooral de categorie 0-6 wordt geteisterd door middelmatige boeken en zelfs door gemakzuchtig maakwerk. Ook trof de jury hierin nogal wat boeken aan die overtuigend ingezet werden, maar een teleurstellend vervolg kenden.

Poëziebundels geschreven door één dichter moet je met een lantaarntje zoeken. Hetzelfde geldt, zij het in iets mindere mate, voor informatieve boeken. Het informatieve genre heeft zich wellicht verplaatst naar het internet – daar zijn ook voor kinderen de gegevens die je zoekt te vinden, al is de betrouwbaarheid van die informatie en de daarmee samenhangende onduidelijke afzender problematisch.

Gelukkig viel er ook te genieten. Het is prettig te constateren – juist in het Jaar van het Voorlezen – dat er eigenzinnige juweeltjes zijn geschreven die ambitie en talent verraden en die extreem boven de middelmaat uitstijgen. Boeken die een lezersleven op z’n kop zetten, die ontroeren, laten nadenken, doen verwonderen, bewonderen en verbazen. Dat in één jaar twee ultieme jeugdromans het licht zagen, Spinder en Zwarte zwaan, die stellig in de canon van de Nederlandse jeugdliteratuur terecht zullen komen, is een zeldzaamheid.




Gouden Griffel

  • Simon van der Geest - Spinder

    Het verhaal van Spinder wordt gepresenteerd in de vorm van het dagboek van Hidde, alias Spinder, een eenzelvige, intelligente jongen ('brainbroertje', 'wijsneus') van ongeveer 11 jaar. Spinder richt zich rechtstreeks tot de lezer die ooit zijn dagboek, dat een maand beslaat, in handen zal krijgen: 'Ik ken je niet, en toch ga ik jou alles vertellen. Iemand moet het weten.'

    Door de dagboekvorm, waarbij de lezer ook nog eens rechtstreeks aangesproken wordt, ontstaat er een vertrouwensband tussen Hidde en de lezer dichter op de huid van een romanfiguur kun je niet zitten, een intensere blik op diens zielenleven is niet mogelijk.

    Ongemeen spannend is Spinder. Pagina's lang is er sprake van een geheim, dat pas aan het eind van het boek onthuld wordt. Je weet als lezer dat de dood van Hidde's oudste broer, Ward, daarmee te maken heeft. Maar wat precies?

    Het uitgestelde antwoord op die vraag jaagt je als lezer van pagina naar pagina. Terwijl de virtuositeit waarmee Simon van der Geest zijn verhaal geschreven heeft, juist alle aanleiding geeft aandachtig te lezen.

    Dat valt je al op bij eerste lezing, maar herlezing brengt nog meer parels naar boven. Die parels schuilen in de inhoud: de 'oorlog' die hij met zijn oudere broer Jeppe voert, hun geheimzinnige deal, hun eenzaamheid en schuldgevoel, het radeloze verdriet van zijn moeder, de ontluikende verliefdheid op Lieke en de beginnende vriendschap met Bor. Maar de schoonheid van Spinder is evenzeer in de taal te vinden, met neologismen als 'drumbardementen' en 'brommerpizza'. Hidde vergelijkt de mensen om zich heen en het gedrag dat ze vertonen (overigens ook zijn eigen gedrag) met de insecten die hij houdt, alles krioelt, kruipt en fladdert om hem heen, zoals het ook in zijn hoofd krioelt, kruipt en fladdert.

    De confrontaties tussen Jeppe en Hidde worden onverbloemd beschreven en laten de lezer soms onthutst achter. Maar subtiel wordt de haat-liefde verhouding tussen de broers geduid en worden er in dat verband mogelijke verklaringen aangereikt, die verre van eendimensionaal zijn. Daar is het psychologisch inzicht van Van der Geest te groot voor. Tussen de beide broers is het uiteindelijk niet koek en ei, maar er gloort een nieuw begin.

    Na Dissus (2010) heeft Simon van der Geest opnieuw een meesterlijk boek geschreven, passend en overtuigend geïllustreerd door Karst-Janneke Rogaar. De symbolisch geladen bevrijding in het open veld van alle insecten die Hidde in potjes en bakken gevangen hield, is een grandioze apotheose, die de lezer na de pagina's durende beklemming de longen vol lucht doet zuigen.
    Eindelijk vrij.

    Details:
    Categorie vanaf negen jaar.

Zilveren Griffel

  • Kim Fupz Aakeson - Zondag

    Rapport Kim Fupz Aakeson:
    Waar gaat de liefde naartoe als hij verdwijnt? Het zijn mooie en relevante vragen als deze die Zondag van Kim Fupz Aakeson tot een klein onderzoek naar de liefde maken.

    Kan je liefde delen? Kan je van iemand houden die er niet meer is? Zou je meer houden van een schattige dan van een lelijke hond? Van maandag tot en met zaterdag bestookt de kleine Thomas zichzelf en anderen met vragen, terwijl hij eigenlijk alleen maar wil weten of zijn ouders van hem blijven houden wanneer de nieuwe baby er is. De twijfel daarover wordt gezaaid door één woord. Aha, zegt Ole op een wel heel speciale manier als Thomas hem op maandag vertelt waarom de buik van zijn moeder zo dik is. En dan komen de vragen. Hij praat met zijn vader, hij praat met zijn moeder, zijn oma maar vooral met Ole, zijn slechtste vriend (een slechte vriend is beter dan geen vriend).

    Boeken over het krijgen van een broertje of zusje zijn er te over. Als je dat thema ter hand neemt, moet je als schrijver wel zeker weten dat je iets toevoegt. Kim Fupz Aakeson doet dat. In een authentiek prentenboek dat zowel geestig als filosofisch is, krijgt hij de grootste thema's - liefde, dood en vriendschap - klein.

    Nergens wordt het te zwaar. Nergens te sentimenteel of liefjes. Met humor als voornaamste wapen bestrijdt de Deense schrijver de soms sombere gedachten van de kleine hoofdpersoon. De vraag of je van iemand kunt houden en dan niet van iemand houden en dan weer wel van iemand houden, wordt beslecht met de beslissing om karbonade in plaats van kip te eten; de vraag of je kunt houden van een man die naar sigaretten ruikt, spoelt weg met de shampoo uit het haar.

    Spiegelverhalen waarin een meisje verkering vraagt, Thomas zich zijn liefde voor zijn oude beer herinnert en oma vertelt over de dood van haar kindje stuwen de kleine hoofdpersoon naar de zondag, de laatste dag van het boek waarop Thomas antwoorden samenvat. Het zijn er veel en ze spreken elkaar tegen.

    Mooi ook, dat Edward van de Vendel dit kleinood zorgvuldig en met liefde naar het Nederlands heeft gehaald.

    Details:
    Categorie tot zes jaar.
  • Imme Dros - Zoveel als de wereld hou ik van jou

    Rapport Imme Dros:
    De lotgevallen van Muis, of hoe een grijze lap stof het licht zag, knuffel werd en het leven verkende. Zo kan je het prentenboek van Imme Dros, met schitterende illustraties van duizendkunstenaar Harrie Geelen, samenvatten. Daarmee doe je de betoverende pracht van dit boek evenwel geen recht.

    In het contact met anderen (bijvoorbeeld Fniester de kat, Krikkel de boekenwurm, Oedelu de merel, Sloompie de hamster en juffrouw Gniep de mug) ontdekt Muis wie ze is en aan de zijde van het meisje Luzily wat ze betekent.

    Achteloos strooit Dros met filosofische observaties als: Er kwam nergens een eind aan buiten en Als je iets niet ziet is het er dan niet? Muis heeft moeite met veranderingen:

    Luzily kreeg een zandbak en een zusje
    [...]
    Muis had het er moeilijk mee.
    Dingen veranderen waar hij bij zat.
    Gele keuken werd rode keuken.
    Ronde tafel werd lange tafel.
    De mama werd dik en erna dun.
    De papa droeg geen bril meer.
    Elke dag moest Muis wennen.


    Luzily groeit op en Muis belandt onder het bed en dreigt voorgoed afgedankt te worden. Muis is niet meer de vertrouweling aan wie Luzily haar geheimen toevertrouwt. Totdat Luzily, overmand door verdriet, op zoek gaat naar wat eens een grijze lap stof was: Muis.

    Maar jij vindt me lief, hè Muis?
    Jij laat me niet in de steek, hè Muis?
    De stem van Luzily wordt zachter.
    Je blijft altijd bij me, hè Muis?
    O Muis, ik hou zoveel van je, Muis.
    Zoveel als de wereld hou ik van jou.


    Imme Dros toont zich opnieuw, ook in deze miniatuur, een schrijver die met een groot psychologisch inzicht en een fijnzinnig taalgevoel de wereld van de naïeve Muis en van het kwetsbare meisje Luzily onder woorden brengt, onder mooie Dros-woorden.



    Details:
    Categorie tot zes jaar.
  • Bart Moeyaert - Wie klopt daar?

    Rapport Bart Moeyaert:
    Geen mijter, lange witte baard of pepernoten. Wel is het krakend koud, zijn de wegen glad en is er honger. In Wie klopt daar? van Bart Moeyaert is het winter, en gezellig wordt het niet.

    Een boer ziet zich genoodzaakt zijn kreupele paard te slachten. De slager die de klus mag klaren ziet dat de zonen van de boer wel heel erg goed in hun vel zitten. In plaats van het magere paardenvlees ziet hij meer brood in het jongensvet en hij lokt de jongens in de pekelton. En dan zijn nog drie arme dochters van de hoedenmaker op bedeltocht. Tot zover verwijst alleen de titel van het verhaal naar Sinterklaas. Pas als de boer, voortgedreven door schuldgevoel, op zijn witte paard zijn zonen gaat redden en en passant een paar goudstukken naar de hoedenmakersdochters strooit, herkennen we de goedheiligman. Niet als de kindervriend die gezelligheid en cadeautjes komt brengen, maar als de man die het goede wil doen en leven en toekomst geeft.

    In Wie klopt daar? vertrekt Bart Moeyaert vanuit twee oeroude Nicolaaslegenden. In buitengewoon krachtige, directe taal smeedt hij er zijn eigen eigenzinnige wintervertelling van. Hij draait er niet omheen, daar vriest het ook te hard voor. Hij gaat wreedheid noch gruweldaden uit de weg, voor bloemrijke omzwervingen is het veel te glad. Moeyaert staat met twee benen op de vaste grond, met zijn poten in de drek.

    En zo zit de lezer meteen middenin het verhaal, dat voelt alsof de Vlaming zelf ons voorleest, op grimmige toon, met alleen de ?g? ter verzachting. De illustraties van Gerda Dendooven zitten als gegoten. Hoekig, bonkig, fysiek en nors als de taal van Bart Moeyaert, maken ze het verhaal compleet.
    Hier klopt alles.


    Details:
    Categorie vanaf 6 jaar.
  • Anne Provoost - Springdag

    Rapport Anne Provoost:
    Voor Zsófi betekent Springdag haar geboorte, voor Kej (Zsófi's oma) betekent de naderende Springdag juist het einde van haar leven.

    Springdag is een sprookjesachtig verhaal dat de eeuwige gang van leven en dood verbeeldt. Anne Provoost schrijft een tintelend fris Nederlands: Vandaag is het Springdag. Ik draai om en om. Benen hoog, dan opzij, rondjes in de lucht. Al die sterren waar je langs komt! Ik val door een wolk en een sneeuwbui. Er komen ijspegels in mijn haar. En al die gensters achter me aan, brand ik
    Dat een volwassene moet verklaren dat het woord gensters -vonken betekent, is geen enkel bezwaar. Integendeel!

    Iedere figuur heeft in Provoosts verhaal een koffer bij zich, waarin een weegschaal kan zitten, zeildoeken, lakens en gordijnen, zoals in de koffer van 'de vrouw van mijn leven', aanduiding voor Zsófi's moeder. Of een paard, zoals in de koffer van 'de man van mijn leven', de vader. De humor zorgt ervoor dat het verhaal aards blijft:
    'De vrouw van mijn leven tast in haar koffer. Ze vindt een pop en stopt me die toe. Ik laat mijn schouders zakken. 'Ik wou liever een paard,' zeg ik. Ze buigt nog een keer diep voorover. Onderin vindt ze een man, een hele mooie, op wollen sokken.'

    De lezer ondergaat de bijzondere natuurwetten in dit volksverhaal als volstrekt vanzelfsprekend. Dat is de grote verdienste van de schrijfster, die dankzij de tijdloze sfeer die zij oproept een innig verbond sluit met de lezer.



    Details:
    Categorie vanaf zes jaar.
  • Liesbet Ruben - De slipper van Maria Bonita

    Rapport Liesbet Ruben:
    Dit boek begeleidt de tentoonstelling MixMax Brasil in Tropenmuseum Junior, maar het is ook een op zichzelf staande uitgave, die te lezen is onafhankelijk van de expositie.

    De slipper van Maria Bonita is een zogenaamd omkeerboek. Aan de ene kant van het boek volg je de jongen Nino Break en als je het boek omdraait, kom je in het verhaal van het meisje Maria Bonita terecht. In het hart van het boek ontmoeten Nino en Maria elkaar op vernuftige wijze, beiden in het bezit van een slipper die tezamen een uniek paar vormen met een tekening van de bekende straatkunstenaar Derlon.

    De twee verhaallijnen functioneren als kapstok om informatie kwijt te kunnen over de stad Recife, hoofdstad van de deelstaat Pernambuco in het noordoosten van Brazilië, (als we Nino volgen) en over het binnenland van Pernambuco (als we Maria volgen). De mix van fictie / non-fictie biedt de lezer de mogelijkheid tot identificatie. Het verhalende element intrigeert. Je zwerft als het ware mee met Nino door de stad en reist met Maria door het binnenland.

    En je komt ogen en oren tekort. Zo ervaart de lezer de veelheid en rijkheid aan informatie die over het dagelijks leven, kunst, cultuur en geschiedenis van Pernambuco wordt verstrekt. Die informatie wordt in de lopende tekst aangeboden. In de inzetjes zijn gegevens opgenomen die verdieping geven.

    Van Nino leer je onder andere over de danskunst van Meia-noite, de graffiti van Galo de Souza en het werk van upcycle kunstenares Tiana Santos. De reis van Maria Bonita brengt de lezer onder meer in contact met de dichter en houtsnijder Borges, mestre Vitalino, die kleifiguren maakt, de stronkenkunstenaar Bezerva en de kleikunstenaar mestre Nuca. Niet alleen op de kunst, maar ook op het Braziliaans dagelijks leven en de geschiedenis worden de schijnwerpers gericht.

    De auteurs schrijven er trefzeker en met respect over. Nergens wordt de informatie larmoyant, ook niet als de slavernij of de armoede en milieuvervuiling aangeroerd worden.

    De vele foto’s verfraaien het boek niet alleen in hoge mate, maar dragen bij aan het cultuureducatieve doel dat de schrijvers voor ogen hebben gehad. Ze zijn glansrijk in hun missie geslaagd. De slipper van Maria Bonita biedt op voorbeeldige wijze een gedegen en aantrekkelijke kennismaking met de vele aspecten van het leven in Pernambuco. Dat Nino en Maria elkaar uiteindelijk krijgen, is mooi meegenomen.

    Details:
    Categorie Informatief.

    Co-auteur: Babette van Ogtrop.
  • Gideon Samson - Zwarte zwaan

    Rapport Gideon Samson:
    Dat kwaad zo'n vrolijke naam kan dragen. Rifka is 12 en al vanaf de eerste bladzijde van Zwarte zwaan is duidelijk dat er iets heel erg mis is met haar geweten. Ze treitert, ze sart, ze manipuleert haar omgeving zonder enig mededogen.

    'Hé Duuf.'
    'Wat is er?'
    "Weet je wat mij lachen lijkt?'
    Duuf is Duveke en als beste vriendin en naïeve handlanger totaal in de macht van de aandachtszieke Rifka. Het lijkt Rifka wel lachen om op haar eigen begrafenis aanwezig te zijn. Daarvoor moet ze 'verdwijnen'. Ze heeft het tot in detail uitgedacht en Duveke moet het regelen.

    In duizelingwekkend tempo, sublieme stijl en adembenemende compositie berooft Gideon Samson de lezer stukje bij beetje van alle hoop. Door het verhaal vanuit drie unieke perspectieven met ieder hun eigen vertelwijze te ontvouwen, houdt Samson de spanning er tot het laatste moment in. Tot het einde, dat letterlijk bitter is en onvoorzien. Zo de schrijver al aanstuurde op deze ontknoping, tijdens de eerste lezing heeft hij al zoveel klappen uitgedeeld dat de lezer te beduusd is om het te zien aankomen.

    Daarmee is Zwarte zwaan alles tegelijk: een pestboek, psychologische thriller maar bovenal een door-endoor donkere roman. Het zware gevoel van onbehagen verlaat de lezer geen moment.

    Zwarte zwaan is tegelijk actueel en urgent, in een tijd waarin pure slechtheid zich nogal eens openbaart in de gedaante van een individu. Bij Samson heet het kwaad Rifka en is het nog maar 12 jaar oud. En daarmee toont de schrijver lef en zet hij aan tot discussie. Vooral omdat hij geen enkele verklaring aandraagt voor Rifka's gedrag.

    Eerder al maakte Gideon Samson indruk met Ziek (2009). Met Zwarte zwaan laat hij niet alleen zien dat hij er is om te blijven, maar ook dat hij de torenhoge ambitie heeft zichzelf opnieuw uit te vinden. Zo het gebod nog bestaat dat boeken voor kinderen hoop moeten bieden, dan heeft Gideon Samson daar nu definitief mee afgerekend.



    Details:
    Categorie vanaf negen jaar.

Vlag & Wimpel

Naar de overzichtspagina

Delen