Libris Literatuur Prijs 2017

Ga direct naar

Details:


Op maandag 20 maart 2017 zijn de zes nominaties van de Libris Literatuur Prijs 2017 bekendgemaakt tijdens een bijeenkomst in de Hortus Botanicus in Amsterdam.

Op maandag 8 mei 2017 was de feestelijke uitreiking van de Libris Literatuur Prijs in het Amstel Hotel in Amsterdam.

De jury van de Libris Literatuur Prijs 2017 bestond uit:
Janine van den Ende, voorzitter
Kees ’t Hart
Michel Krielaars
Anna Luyten
Marrigje Paijmans



Uitreikingsrapport:


Juryrapport Libris Literatuur Prijs 2017:

In zijn roman De tolk van Java rekent Alfred Birney af met mythen over ons koloniale verleden en de directe gevolgen daarvan voor de betrokkenen en hun nazaten. Enerzijds doet hij dat aan de hand van de herinneringen van een getraumatiseerde KNIL-militair in de Bersiap, de gewelddadige periode in Nederlands-Indië die begon na de capitulatie van de Japanners in 1945 en eindigde met de politionele acties van 1947 en 1949. Deze bloedige, wrede tijd wekt de schrijver op een originele en bovenal volstrekt geloofwaardige manier tot leven. Via de memoires van de vader van de vertellende hoofdfiguur zet hij een indringend beeld neer van deze bloedige periode.

Morele kwesties zoals verraad en loyaliteit, die in dit deel van de roman een belangrijke rol spelen, worden versterkt door de gejaagde, meeslepende documentaire stijl waarbij de gebeurtenissen zich als een dwingende film voor de lezer afspelen. Die stijl is zo trefzeker dat de lezer het er vaak benauwd van krijgt en zich bijna medeplichtig voelt aan de beschreven wreedheden en de rationalisaties die daarbij een rol spelen. Ook zet hij het loyaliteitsconflict waarin de vader na de Japanse bezetting is beland, haarscherp neer. Moet hij mee strijden met de Indonesische bevrijdingsbeweging, veel van zijn vrienden en familieleden doen dat, of moet hij de kant kiezen van het Nederlandse koloniale bewind? Uiteindelijk kiest hij voor het laatste. De problemen die dit oplevert werken na de terugkeer in Nederland op een tragische manier nog verder door.

In een tweede verhaallijn vertelt Birney het relaas van de gekwelde zoon van deze KNIL-militair in het benauwende Nederland van de jaren vijftig, waarin over de dekolonisatie van Nederlands-Indië werd gezwegen. Hij wordt ernstig door zijn vader mishandeld. Huiselijk geweld, kindermishandeling, jeugdtehuizen, verscheurdheid tussen twee culturen, en de verhouding tussen een angstige zoon en een psychisch gestoorde vader voeren hier de boventoon. De schrijver laat in vaak schokkende scènes zien hoe de vader zijn traumatische ervaringen afreageert op zowel zijn vrouw als zijn kinderen. Erover spreken kan en mag niet. Ook hierbij speelt een loyaliteitsconflict een grote rol. De zoon neemt weliswaar krachtig afstand van zijn vader, hij kan hem zeker niet vergeven voor de mishandelingen die hij onderging, maar tegelijkertijd laat hij zien wat het voor intermenselijke en maatschappelijke verhoudingen betekent wanneer er een taboesfeer hangt rondom de problemen. De zoon staat dubbelzinnig ten opzichte van zijn vader, zoals die een dubbelzinnige positie innam ten opzichte van het Nederlandse bewind.

Naast het vele geweld biedt Birney in dit al even beklemmende deel van de roman ook vermaak aan de hand van droge, humoristische dialogen. Vooral in de beschrijvingen van de Nederlandse samenleving die geen begrip opbrengt voor de na de oorlog teruggekeerde ‘Indische Nederlanders’ weet Birney satire en aanklacht met elkaar te verbinden. In treffende scènes bij Nederlandse families thuis komt een bedompt beeld naar voren van onbegrip, emotionele kilte en impliciet en regelmatig ook expliciet racisme. Juist omdat hij in deze scènes een lichte toon hanteert, komen ze tot leven. Hij laat in de beschrijvingen zien hoe het was, zonder dat hij daar al te zware morele oordelen aan verbindt. Die laat hij aan de lezer van zijn boek over. In sommige passages brengt hij zelfs enig sardonisch begrip op voor de onverschilligheid van veel Nederlanders die zich weinig gelegen lieten liggen aan ‘die Indo’s’. Net als in het relaas van de vader is ook nu de stijl allesbepalend. In dit deel laat Birney de documentaire stijl los en hanteert hij de stijl van de psychologische roman. We krijgen portretten voorgeschoteld van meerdere familieleden van de verteller, hij laat ze zien met al hun groteske opvattingen en kleinburgerlijke hang ups twee keer. Ook bij de belevenissen in jeugdtehuizen weet Birney via zijn lichte toon al te zwaar aangezette morele oordelen te relativeren. Dit biedt zijn verteller de kans om de kwellingen en de vernederingen door zijn vader en in de jeugdtehuizen te verwerken. Juist aan die lichtheid van toon ontleent hij de kracht om verder te gaan met zijn leven.

De Libris Literatuur Prijs 2017 gaat naar een beklemmende, aangrijpende en literair voortreffelijke roman, die niet alleen een besmette periode uit onze geschiedenis in een nieuw daglicht stelt, maar die ook de blijvende gevolgen van een burgeroorlog voor gewone mensen op een indringende wijze belicht.




Nominatierapport Libris Literatuur Prijs 2017:

De jury heeft het als een waardevol voorrecht ervaren om alle inzendingen te hebben mogen lezen van 36 uitgevers die hun auteurs wilden laten meedingen naar de Libris Literatuur Prijs 2017. De in totaal 207 titels van 135 mannelijke en 72 vrouwelijke auteurs gaven ons een even unieke als bijzondere inzage in de literaire oogst van het afgelopen jaar. In uitvoerige en soms bewogen discussies hebben wij onze meningen aan elkaar gescherpt en een eerste selectie van achttien titels gemaakt, waarvan we er uiteindelijk zes als absolute top hebben bestempeld. Onze keuzes voor de longlist en nu de shortlist moeten vooral worden gezien als een uitnodiging aan lezers om zich een persoonlijk oordeel te gaan vormen.

In ons juryberaad ging het vaak over stijl, eigenheid, literair engagement maar ook over tendensen die wij meenden te onderkennen en over thema’s die wij, in telkens andere bewoordingen, terugzagen in verschillende romans. Of die hier en daar serieuze aandacht kregen, zoals de soms ongepolijste blik op het leven ver van de grote steden, op het platteland. Eenzelfde aandacht was er voor de positionering van vrouwelijke personages. Het viel ons op dat in de ingezonden boeken vrouwen, en zeker de hoofdpersonages uit de romans, steeds vaker een autonome rol spelen en machtsposities innemen binnen mannenwerelden.

Het is interessant te zien hoe de literatuur van 2016 vaak impliciet de ontwikkelingen in de samenleving weerspiegelt, met als belangrijkste thema de pogingen van individuen zich staande te houden binnen de toenemende dreiging van de buitenwereld. Het verklaart mogelijk waarom het aantal twijfelende hoofdpersonages groot is. Ze zoeken naar zichzelf en naar ankers, waarbij de familieband een belangrijk uitgangspunt blijft. Er vinden afrekeningen plaats, maar er zijn ook toenaderingen. Of ze vluchten met achterlating van wat hen traditioneel had moeten, of kunnen, binden. Personages zwalpen. Ze gaan op reis en belanden in onbekende werelden en milieus die zij nooit helemaal weten te doorgronden en waarbinnen zij het hoofd boven water proberen te houden.

Dit onderzoek naar de positie van het ik in een wereld die als manipulerend wordt ervaren, levert boeiende en interessante literatuur op, waarin niet de sociale of politieke geschiedenis ons als een spiegel wordt voorgehouden, maar vooral de geschiedenis van het kleine mensenleven dat zichzelf niet kan overzien. Het leven wordt bekeken vanuit het kleine. Weinig romans kiezen voor een brede opzet waarbinnen het leven van een of meer personages van de wieg tot het graf wordt gevolgd. Meestal zoomen auteurs in op een belangwekkend moment in het heden of het niet te verre verleden en van daaruit wordt het verhaal, doorgaans chronologisch, vormgegeven. Slechts een enkele auteur waagt zich aan een afwijkend vertelstandpunt of experimentele structuur van de gebeurtenissen.

De thema’s van vlucht en ontheemding mengen zich met het maatschappelijke thema van ‘de vreemdeling’ en de vraag naar wie de barbaren zijn van onze tijd. Het debat over immigratie en racisme in de samenleving keert terug in de literatuur, met romans over de uitdagingen van de multiculturele samenleving, extremisme en de doorwerking van het koloniale verleden. In vrij veel romans spelen het verleden en de ondermijning van mythen uit de geschiedenis nog steeds een grote rol. Of het nu ging over de Tweede Wereldoorlog, de Jodenvervolging onder Hitler en in de middeleeuwen, de vele zwarte bladzijden uit ons koloniale verleden zoals de Bersiap-periode in Nederlands-Indië, het in katholieke en protestante zuilen opgedeelde Nederland van de jaren vijftig en zestig, het kleurrijke einde van de negentiende eeuw en het interbellum van de jaren twintig en dertig, het verleden bleek tal van hedendaagse schrijvers nog altijd te inspireren. Vooral onderwerpen als traumaverwerking, collaboratie, verzet en verraad kwamen daarbij aan bod. Literatuur helpt het individu zodoende om inzicht te krijgen in zijn band met het verleden. Hoewel expliciete morele boodschappen hierbij ontbreken, kreeg de jury het gevoel dat veel schrijvers uiterst ontevreden en somber zijn over de maatschappelijke en persoonlijke verhoudingen van dit moment. Er moet iets gebeuren, maar wat?

Desondanks behoudt het individu geloof in de ‘maakbaarheid’ van het leven en dit ging in meerdere romans gepaard met een aftasten van de grenzen van menselijkheid. Het leidde bij ons tot vernieuwende inzichten in de willekeur van die grenzen en de noodzaak van grensoverschrijdende bewegingen. Krijgen de voortschrijdende technologie en de ontwikkelingen in de moleculaire biologie een steeds grotere greep op de maatschappij? Verscheidene romans bieden het inzicht dat fysieke maakbaarheid begrensd is en dat grenzeloosheid alleen kan worden gevonden in het geloof, de liefde, of de poëzie.

De jury heeft genoten van romans, waarin grenzen werden overschreden en personages gewaagde relaties aangingen en gedurfde opvattingen onder ogen zagen. Waarbij een auteur nieuwsgierigheid, onbevangenheid en verbeeldingskracht wist te combineren met stilistische talenten. Juist verbeeldingskracht schept ruimte voor nieuwe uitdrukkingsvormen en nieuwe mogelijkheden. Daarmee is er een taak weggelegd voor de literatuur, als drager van de verbeeldingskracht van een samenleving.



Winnaar

  • Alfred Birney - De tolk van Java


    In zijn roman De tolk van Java rekent Alfred Birney af met talloze mythen over ons koloniale verleden en de directe gevolgen daarvan voor de betrokkenen en hun nazaten. Enerzijds doet hij dat aan de hand van de herinneringen van een getraumatiseerde KNIL-militair in de Bersiap, de gewelddadige periode in Nederlands-Indië die begon na de capitulatie van de Japanners in 1945 en eindigde met de politionele acties van 1947 en 1949. Deze bloedige, wrede tijd wekt de schrijver op een originele en bovenal volstrekt geloofwaardige manier tot leven.

    Morele kwesties zoals verraad en loyaliteit, die in dit deel van de roman een belangrijke rol spelen, worden versterkt door de gejaagde, meeslepende documentaire stijl. Die stijl is zo trefzeker, dat de lezer het er vaak benauwd van krijgt en zich bijna medeplichtig voelt aan de beschreven wreedheden. In een tweede verhaallijn vertelt Birney het relaas van de gekwelde zoon van de KNIL-militair in het benauwende Nederland van de jaren zestig, waarin over de dekolonisatie van Nederlands-Indië werd gezwegen. Huiselijk geweld, kindermishandeling, jeugdtehuizen, verscheurdheid tussen twee culturen en de verhouding tussen een angstige zoon en een psychisch gestoorde vader voeren hier de boventoon. Naast het vele geweld biedt Birney in dit al even beklemmende deel van de roman ook vermaak aan de hand van droge, humoristische dialogen. Net als in het relaas van de vader is ook nu de stilistische gave van de auteur allesbepalend, omdat die de zoon de mogelijkheid biedt om de onafgebroken vernederingen door zijn vader te relativeren en hij er de kracht aan ontleent om verder te leven.

    Het geheel levert een beklemmende, veelzijdige en literair uitstekende roman op, die niet alleen een besmette periode uit onze geschiedenis in een nieuw daglicht stelt, maar die ook de blijvende gevolgen van een burgeroorlog voor gewone mensen op een indringende wijze belicht.



Genomineerd

  • Walter van den Berg - Schuld

    Rapport Walter van den Berg:
    De confronterende roman Schuld van Walter van den Berg draait om een groepje mannen in Amsterdam Nieuw-West die leven op de rand van – of eigenlijk net erover – de criminaliteit. De hoofdpersoon Kevin verdient geld met het formatteren van gestolen laptops. Een ander werkt als militair in Uruzgan of keert net terug uit de gevangenis. De verschillende levensverhalen komen fragmentarisch tot stand, door wisselende perspectieven en een niet chronologische vertelwijze. Maar er is ook iets dat deze personages verbindt: een meer of minder bewust gevoel van schuld, zij het vaak diep weggedrukt onder een houding van onverschilligheid. Die fraai uitgewerkte schijnbare onverschilligheid bepaalt de sfeer van de roman.

    Van den Berg ontziet zijn hoofdpersonen niet, maar plaatst hun handelingen in hun snoeiharde context. De jonge mannen zijn stuk voor stuk het product van complexe familiesituaties of anderszins traumatiserende gebeurtenissen, en bij lange na niet in staat om hun gevoelens daarover onder woorden te brengen. Met name de dialogen tussen de mannen en hun vriendinnen blinken uit in stroefheid, en zijn in dat opzicht ook grappig. De ondertoon van onmacht maakt ze toch vooral schrijnend.

    Kevin, die als enige van deze randfiguren studeert, voelt zich verheven boven zijn omgeving, maar ook boven zijn naïeve medestudenten. Ook waant hij zich boven de wet, omdat hij van het geld dat hij verdient met laptops kraken zijn vaders schulden aflost. Hij kan worden beschouwd als een 21e-eeuwse Raskolnikov, de hoofdpersoon van Dostojevski’s Misdaad en straf. Deze roman wordt gezien als een aanklacht tegen het nihilisme van de negentiende eeuw. In het Amsterdam Nieuw-West van Schuld heerst een vergelijkbaar wereldbeeld; hier schittert de schuld in al haar facetten. In hun pogingen tot boetedoening maken de personages vaak nieuwe schulden, in een eindeloze keten. Onder de uiterst dwarse en uitgebeende stijl van Schuld gaan moeilijk te peilen gevoelslevens schuil. Dit contrast levert een voortreffelijke, kwetsbare roman op.



  • Arnon Grunberg - Moedervlekken

    Rapport Arnon Grunberg:
    ‘Leven is niet sterven.’ Als een evenwichtskunstenaar, wankelend boven de leegte, zo portretteert Arnon Grunberg in Moedervlekken de mens. Hij boort diep in de lagen van zorgzaamheid en onmacht. Zijn roman is een ingenieuze constructie, opgetrokken uit ervaring en rechtgehouden door verbeelding. Net zoals zijn protagonist.

    Hij zou een verpersoonlijking van onze tijd kunnen zijn. De gescheiden psychiater Kadoke leeft van aandacht voor noodgevallen. In het crisiscentrum voor suïcidepreventie behoedt hij zijn patiënten voor zelfvernietiging. Hij verdoezelt zijn machteloosheid achter de efficiënte oppervlakkigheid van zijn interventies en protocol. Een afstandelijke professional is hij, maar niet apathisch. Thuis zorgt hij zelf voor een noodgeval. Hij vergrijpt zich aan een van de verzorgsters van zijn hulpbehoevende moeder. Hij verliest zijn grip op het bestaan als ze vertrekken. Steeds dreigender en intiemer wordt de wederzijdse afhankelijkheid tussen de moeder en de lijdzame zoon. Hij is bang haar te verliezen. Wanneer Kadoke een automutilerende patiënte in huis neemt om voor zijn door de kampen getraumatiseerde joodse moeder te zorgen, wordt veel duidelijk. Lijdenden en zorgenden gijzelen elkaar. In Grunbergs roman is iedereen bang om overbodig te zijn.

    Hij is genereus voor zijn personages vol tegenstrijdigheden. In komische, wrange, alledaagse en ontroerende scènes van kleinmenselijkheid biedt hij een breed perspectief op existentiële thema’s. Hij oordeelt niet. Hij trekt geen grens tussen gezond en ziek. Alledaagse taferelen vloeien over in absurde. De waan versterkt de geloofwaardigheid. Grunberg schetst in verschillende toonaarden de gemaskeerde eenzaamheid en de onverslijtbaarheid van trauma’s. Dat doet hij zonder sentimentaliteit of retoriek. In zijn dialogen krijgen zowel het gestuntel als de grootspraak een kans. Grunberg is een scherp observator en groot stilist. Hij maakt de zware dingen licht, de rauwe zaken teder. Hij levert zijn hoofdpersonage over aan introspectie waarin hij zijn twijfel kan bezweren. Leven is misschien leren sterven.



  • Jeroen Olyslaegers - Wil

    Rapport Jeroen Olyslaegers:
    De zeer boeiende en meeslepende roman Wil van Jeroen Olyslaegers wijkt sterk af van gebruikelijke romans over de Tweede Wereldoorlog. In dit boek geen strijd tussen goed en kwaad, geen blik van een personage of een schrijver die het allemaal achteraf beter weet. Maar een vertwijfelde poging van een stokoude man om in het heden rekenschap af te leggen van zijn rol bij de bezetting van Antwerpen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hoe raakte hij betrokken bij de Jodenvervolging in die stad? Wat deed hij eraan om niet steeds dieper weg te zinken in onoverzichtelijk geweld en verregaande wandaden? Hoe kwam het dat hij al zijn dichterlijke aspiraties uiteindelijk opgaf?

    Bijzonder overtuigend is de romanconstructie: de oude man vertelt zijn wederwaardigheden aan een achterkleinzoon. Dit geeft de schrijver de gelegenheid de lezer te confronteren met de vraag hoe hij of zij zich zou opstellen, mocht het ooit weer zover komen. Impliciet klinkt deze vraag door naar de maatschappelijke situatie van nu zonder dat dit leidt tot al te zwaar aangezet moralisme. Olyslaegers maakte van zijn hoofdfiguur een overtuigende anti-held, die weliswaar zwelgt in zelfmedelijden en alles probeert goed te praten, maar die toch steeds ongenadig met zichzelf in debat gaat. Zijn vertwijfeling wordt die van de lezer. Dit alles is geschreven in een voortjagende, dwingende en groteske, maar altijd aangrijpende stijl, die de existentiële nood van de verteller voortreffelijk weergeeft. Vorm en inhoud vallen in deze roman samen. De beschrijvingen van cafés, van razzia’s, van duistere complotten voeren de lezer langs diepe dalen van onmenselijk gedrag, maar geven tegelijkertijd een fraai, expressionistisch beeld van Antwerpen in die tijd. Daar komt nog bij dat Olyslaegers zijn zinnen heeft doordesemd met een zeer authentiek aandoend Antwerps patois. Al met al brengt Wil een duistere periode op onnavolgbare manier opnieuw tot leven.



  • Marja Pruis - Zachte riten

    Rapport Marja Pruis:
    In een fascinerende roman onderzoekt Marja Pruis de grenzen van authenticiteit en de wil alles te verklaren. Zowel in het leven als in het lezen. Pruis vertrouwt de lezer, die mag verdwalen in haar literair essayistisch spiegelpaleis. Het boek is een ode aan het meanderen en het afwijken van de geplaveide denkwegen.

    Zachte riten drijft op de stem van poëziedocent Guusje Bouhuys. Bouhuys wil jonge studenten de schoonheid van het ongrijpbare bijbrengen. Zwemmend in een stroom van gedachten, herinneringen, gesprekken, verhalen en ontmoetingen, zoekt ze houvast in haar eigen bestaan. Ze stelt zich vele vragen: over mannelijkheid en vrouwelijkheid, over soorten liefdes en verraad, over decorum en naaktheid. Haar vriendin is ongeneeslijk ziek. Ze worstelt met het gemis van haar broer die verdween tijdens een missie in Afghanistan. Ze stemt in met de vraag bewijskracht te verzamelen voor vermeend plagiaat van haar vriend die onderzoek verricht naar de relatie tussen slaap en creativiteit. Er sluimeren vele perspectieven in de compositie die Bouhuys van haar bestaan poogt te maken. Er resoneren vele stemmen in de echokamer die zij is.

    Onzekerheid en branie, waarheid en leugen, het zijn geen tegenstellingen in dit werk van Pruis. Het zijn plekken waartussen haar hoofdpersonage zich beweegt om de kracht van het vermoeden te vinden.

    In deze stilistisch zeer sterke roman verweeft Pruis vorm en inhoud. Ze citeert, ze borduurt voort op wat zij en anderen gezegd en geschreven hebben. Ze giet haar denken over in levendige dialogen. Ze zoekt geen mal, geen zekerheid, geen houvast. Ze laat het leven door de literatuur stromen. Pruis zweert het eenduidig narratieve af. In haar diepgaand verhaal lopen vele parallelle lijnen, soms kruisen ze elkaar en zo vormen ze een organisch literair landschap.



  • Lize Spit - Het smelt

    Rapport Lize Spit:
    In de strak geregisseerde roman Het smelt van Lize Spit keert een jonge vrouw na dertien jaar terug naar haar geboortedorp, het Vlaamse Bovenmeer. In haar kofferbak ligt een smeltend blok ijs. Onderweg worden scènes van de reis afgewisseld met flashbacks naar Eva’s jeugd. Gaandeweg wordt duidelijk dat ze zwaar getraumatiseerd is door een vriendschap die haar destijds voor onmogelijke keuzes heeft gesteld, onmogelijk bij gebrek aan alternatieven in een uitzichtloos gat als Bovenmeer. Naarmate het ijs smelt wisselen de scènes elkaar steeds sneller af, totdat beide verhaallijnen samenkomen in een dramatische ontknoping.

    Van het begin af aan is in deze ijzersterke roman duidelijk dat Het smelt geen ontroerend verhaal is van een romantische plattelandsjeugd. Eva beleeft spannende momenten met haar twee puberende vrienden, haar anorectische zusje en haar alcoholistische moeder. Als lezer ben je je voortdurend bewust dat deze ‘plattelandsavonturen’ niet zonder consequenties kunnen blijven. De rekening wordt gepresenteerd in de vorm van een paar seksueel schokkende taferelen die niemand wil associëren met de kindertijd. Spits roman is meedogenloos in de onthulling dat kinderen wreed kunnen zijn in hun egocentrisme, en veel te toegeeflijk in hun drang om ergens bij te horen.

    In tegenstelling tot wat de titel doet vermoeden is Het smelt geen climate fiction. Wel getuigt deze onconventionele streekroman van een sterk ecologisch bewustzijn. De dreiging van verlaten boerenerven, donkere fietswegen of verzengende zomerluchten spelen nadrukkelijk een rol in het verhaal. Het magistraal beschreven landschap is een personage dat in de haarvaten van de vertelling doordringt en doorklinkt in de dialogen van de karakters. In dit landschap, dat Eva tegelijkertijd eigen en vijandig is, vecht ze voor wat haar lief is.



Longlist

Naar de overzichtspagina

Delen