Foto: Klaas Koppe
Foto: Klaas Koppe
Theo Thijssen
Volledige naam:
Theodorus Johannes Thijssen
Geboren:
op 15 juni 1879, te Amsterdam
Overleden:
op 23 december 1943, te Amsterdam
Profiel
Leven en werk van Theo Thijssen Theodorus Johannes (‘Do’) Thijssen werd op 16 juni 1879 in Amsterdam geboren. Hij was de oudste van de zes kinderen van Samuel Jan Thijssen en Alida Fieggen. Zijn ouders woonden in de Eerste Leliedwarsstraat, in de Jordaan, waar zijn vader die schoenmaker was, een winkel en een kleine werkplaats had. In 1888 verhuisde het gezin naar de Runstraat waar vader Thijssen een winkelhuis had gehuurd. Door ziekte (tuberculose) gedwongen zijn...
Leven en werk van Theo Thijssen
Theodorus Johannes (‘Do’) Thijssen werd op 16 juni 1879 in Amsterdam geboren. Hij was de oudste van de zes kinderen van Samuel Jan Thijssen en Alida Fieggen. Zijn ouders woonden in de Eerste Leliedwarsstraat, in de Jordaan, waar zijn vader die schoenmaker was, een winkel en een kleine werkplaats had.
In 1888 verhuisde het gezin naar de Runstraat waar vader Thijssen een winkelhuis had gehuurd. Door ziekte (tuberculose) gedwongen zijn werk te staken, ging hij met zijn gezin in de Frans Halsstraat wonen. Zijn vrouw begon daar een ‘koude koekenbakkerij’ annex brooddepot. Na de dood van haar man in 1890 verhuisde zij met de kinderen naar de Brouwersgracht waar zij een kruidenierswinkeltje overnam.

Kwekeling
Na ‘bewaarscholen’ op de Rozengracht en in de Egelantiersstraat bezocht Theo Thijssen de lagere school Letter G op de Prinsengracht (de scholen in Amsterdam werden toen naargelang hun standing en de hoogte van het schoolgeld aangeduid met cijfers, letters of namen). Hij was een uitstekende leerling en op advies van zijn onderwijzer stemde zijn moeder erin toe dat hij verder zou studeren aan de Leerschool, een twee jaar durende voorbereiding op de kweekschool. In 1894 ging hij naar de Rijkskweekschool voor Onderwijzers in Haarlem.
Een bescheiden studiebeurs stelde hem in staat in Haarlem op kamers te gaan wonen. In zijn kweekschooltijd was hij op vele terreinen actief. Hij was redacteur van de Eerste Almanak voor Kwekelingen (1897) en werkte ook mee aan de Tweede Almanak. Hij was de initiatiefnemer en hoofdredacteur van het kwekelingenblad Baknieuws, genoemd naar de Bak, het herenhuis waarin de kweekschool gevestigd was. Onder zijn impuls en die van zijn vriend Piet Bol werd Baknieuws meer dan een schoolblad .Het had plaatselijke redacteuren in kweekscholen over het hele land. De abonnees in een bepaalde plaats vormden een eigen afdeling en velen gaven zich als lid op. In korte tijd steeg het aantal abonnees van 400 naar 1200.

Onderwijzer
Nadat hij in 1898 voor het eindexamen was geslaagd, keerde Thijssen naar Amsterdam terug. Hij werd tijdelijk als onderwijzer aangesteld op een school op de Plantage Muidergracht. In 1899 verscheen in Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift zijn eerste literaire werk, een sombere schets, getiteld ‘Tot een doel’. Van maart tot november 1899 was hij in militaire dienst, eerst bij de vestingartillerie in Naarden en later in Amsterdam. Na zijn diensttijd kreeg hij een vaste aanstelling aan school letter W op het Hortusplantsoen, een school met hoofdzakelijk joodse leerlingen. In 1905 werd hij benoemd aan school 104, een volksschool in de Tweede Boerhaavestraat.
Ook in 1905 begon hij samen met Piet Bol een blad, dat ze, in navolging van De Nieuwe Gids, De Nieuwe School noemden. Het motto van dit Tijdschrift voor practische paedagogiek was: ‘Niet de letters van den man aan de schrijftafel, de daden van den man voor de klasse zijn paedagogiek.’ In De Nieuwe School besprak Thijssen onderwijsmethoden voor de lagere school en boeken voor de onderwijzersopleiding, recenseerde hij kinderboeken, schreef hij de rubriek ’Uit de klasse’ en ook - onder verschillende pseudoniemen - losse schetsjes en een feuilleton.

Kinderboek
Dat feuilleton, Barend Wels, werd in 1908 door Van Dishoeck in boekvorm gepubliceerd. Negen van de kritische artikelen over letterkunde- en taalonderwijs die hij tussen 1905 en 1910 voor De Nieuwe School had geschreven, verschenen in 1911 onder de titel Taal en schoolmeester. De aan Van Deijssel herinnerende felheid waarmee Thijssen en Bol gevestigde namen en waarden in de onderwijswereld te lijf gingen en hun nimmer aflatende strijd om de emancipatie en de zelfwaardering van de onderwijzer (op welk vlak De Nieuwe School een niet te onderschatten invloed heeft gehad) wekten geestdrift bij de jonge generatie onderwijzers en wrevel bij de gezeten autoriteiten.
Op 1 november 1906 was Thijssen getrouwd met Johanna Maria Zeegerman, met wie hij in De Clerqstraat ging wonen. Op 7 april 1908 werd een zoon, Theo, geboren, maar op 6 oktober van datzelfde jaar overleed zijn vrouw ten gevolge van longtuberculose. Op 8 november 1909 hertrouwde hij, met Geertje Dade. Zij kregen drie kinderen: Joop (1910), Henk (1912) en Geertje (1914). In die jaren publiceerde Thijssen zijn enige kinderboek, Jongensdagen (1909). Het werd door de kritiek gunstig ontvangen. Men prees vooral zijn kennis van en inzicht in het dagelijkse doen en denken van zijn jonge hoofdfiguren en zijn weergave ervan ‘zonder overdrijving als kunstenaar’. Daarna verschenen van zijn hand rekenboekjes voor de lagere school: Sommenboek voor de volksschool (6 delen) (1912), Cijfers (1913) en Cijferboek voor de volksschool (4 delen) (1915), dat hij samen met zijn collega Jan Soederhuijzen had samengesteld.

Schrijver
Op 1 augustus 1914 werd Thijssen gemobiliseerd. Bijna een jaar verbleef hij op het fort aan de Drechtdijk in Uithoorn, waar hij vier Fortbrieven schreef voor De Nieuwe School en een vijftal vrolijke soldatenschetsen. Na zijn mobilisatietijd werd hij redacteur van De Bode, het Orgaan van de Bond van Nederlandse Onderwijzers. Toen hij in 1921 bovendien de redactie op zich nam van School en huis, het ouderblad van de Bond, werd hij vrijgestelde van de Bond en gaf hij het actieve onderwijzerschap op. Daardoor kreeg hij ook meer tijd voor zijn literaire werk en hij zou er dankbaar gebruik van maken.
In 1923 verscheen Kees de jongen, zijn bekendste en meest succesrijke roman, die in 1921 en 1922 als feuilleton in School en huis had gestaan. In de daaropvolgende jaren verschenen nog drie romans die eerst als feuilleton in School en huis waren gepubliceerd: Schoolland (1925) en De gelukkige klas (1926), die samen het dagboek vormen van onderwijzer Staal, en Het grijze kind (1927), een milieuschets van een familie van betere stand. Door de aanpak (de hoofdpersoon is een gereïncarneerd kind, dat aldus een buitengewoon scherpe kijk op zijn leefwereld heeft) en het karikaturale in de uitwerking is Het grijze kind niet te plaatsen binnen het werk van Thijssen. Kees Fens noemde het een roman die eigenlijk ‘buiten Thijssens mogelijkheden’ lag.

Politicus
Nadat in 1930 de uitgave van School en huis was gestaakt, werd Thijssen bezoldigd secretaris van de Bond van Nederlandse Onderwijzers. In 1933 kwam hij als onderwijsspecialist voor de S.D.A.P. in de Tweede Kamer. Toch bleef hij ook voor de Bond actief, niet meer als secretaris, maar als onbezoldigd lid van het hoofdbestuur. Met voorkeurstemmen werd hij in 1935 voor de S.D.A.P. tevens gekozen tot gemeenteraadslid van Amsterdam.
Als lid van de Onderwijscommissie van de raad zou hij zich ook gemeentelijk vooral gaan inzetten voor onderwijszaken. Door zijn politieke en zijn Bondsactiviteiten raakte zijn literaire werk opnieuw in de versukkeling: behalve Egeltje (1929) en Een bonte bundel (1935), die beide voornamelijk oudere schetsen bevatten, schreef hij alleen Het taaie ongerief (1932), dat eerst als feuilleton in Het Volk was gepubliceerd. Het is een opsomming in verhaalvorm van alle mogelijke ellende met kleding.
Kort na zijn zestigste verjaardag in 1939 staakte Thijssen zijn activiteiten voor de Bond. Wel bleef hij lid van de Bond en ook bleef hij deel uitmaken van de Tweede Kamer en de Amsterdamse gemeenteraad. Na de meidagen van 1940 vielen echter ook die werkzaamheden weg. Thijssen had weer tijd in overvloed en hij zette zich aan het schrijven van zijn jeugdherinneringen (tot aan het verlaten van de lagere school), die in 1941 verschenen onder de titel In de ochtend van het leven.

Gedenkteken
Op de avond van 25 februari 1941 werd hij samen met zijn zoons Theo en Henk door de Sicherheitspolizei gearresteerd en overgebracht naar het Huis van Bewaring op de Amstelveenseweg. Ten onrechte meenden de bezetters dat de vakbonden verantwoordelijk waren voor de februaristaking. Zijn zoons werden, net als de meeste van de opgepakte vakbondsbestuurders, na een paar dagen weer vrijgelaten, maar Thijssen zelf werd vastgehouden tot 9 april. Na zijn vrijlating was hij sterk vermagerd. Kort daarna verhuisde hij naar de Bredeweg, het laatste van de vele adressen in Amsterdam waar hij heeft gewoond.
Doordat kamerleden met ingang van 1 september 1941 geen schadeloosstelling meer ontvingen, kreeg hij ook te kampen met geldgebrek. Hoewel hij nauwelijks meer lust voelde tot schrijven, vatte hij toch het plan op voor een roman over de belevenissen van twee joodse jongens in de oorlog. Verder dan een opzet van acht velletjes in een schoolschrift is hij echter niet gekomen. Op 19 december 1943 had hij, op weg van het ziekenhuis, waar zijn dochter lag, naar huis een acute longontsteking opgelopen. Toen daar een dag later nog een hersenbloeding op volgde, raakte hij buiten bewustzijn. Hij kwam niet meer bij kennis en overleed op 23 december 1943.
Hij werd begraven op de nieuwe Oosterbegraafplaats. Toen twaalf jaar later de grafrechten waren verlopen, werd het graf – geheel volgens de regels – ontruimd. Op initiatief van de directie van De Nieuwe Ooster (zoals de begraafplaats sinds 1998 heet) en de Stichting Theo Thijssen is op de plek van zijn voormalige laatste rustplaats in 2004 een door Jan Wolkers ontworpen gedenkteken opgericht.

Genegeerd, geliefd, geëerd
In de literaire kritiek werd het werk van Thijssen meestal redelijk vriendelijk en welwillend ontvangen. In de literair-historische handboeken echter wordt zijn naam zelden genoemd, tenzij als producent van amusementslectuur met een didactische ondertoon. Het feit dat hij zijn romans eerst als feuilletons in onderwijsbladen publiceerde, zijn vrijwillige distantie tot het literaire milieu en zijn streven een zo gewoon en natuurlijk mogelijke taal te schrijven, waren daar wellicht niet vreemd aan. Bijval en bewondering vond hij voor de oorlog vooral in de kringen van onderwijs en de S.D.A.P.
De vele herdrukken van zijn werk tonen evenwel dat hij daarna ook bij een groot publiek geliefd was. Er is nu al jarenlang een vaste kern van bewonderaars en promotors van zijn werk. Daartoe hoorden en horen Simon Carmiggelt en Geert van Oorschot en Remco Campert en Gerben Hellinga. Die laatste maakte in 1970 een enthousiast ontvangen toneelbewerking van Kees de jongen. In De gevestigde chaos (1966) wenste ook Kees Fens - vooral op grond van Het grijze kind - Thijssen zijn rechtmatige plaats toe in de literatuurgeschiedenis.
Met het naar hem vernoemen van de Staatsprijs voor Kinder- en Jeugdliteratuur is daarbij een enorme stap gezet. Bovendien is hij een van de weinige schrijvers met een eigen museum. Het Theo Thijssen Museum (dat wordt beheerd door de Stichting Theo Thijssen) is gevestigd op de begane grond van Thijssens geboortehuis, Eerste Leliedwarsstraat 16. De collectie bestaat uit manuscripten, eerste drukken, foto's, tekeningen, beeld- en geluidsmateriaal en persoonlijke bezittingen van Thijssen. Het Amsterdam van Theo Thijssen (1988, vierde, herziene druk 2006) van Peter-Paul de Baar, Rob Grootendorst en Jan Roedoe is een bijzonder informatieve wandelgids bij zijn leven en werk.

Tekst en copyright: Jef van Gool
Toon meer
Video

Video: Iris en Klaas Koppe

Het Amsterdam van Theo Thijssen (met medewerking van Peter-Paul de Baar).
Opnamedatum: 14 oktober 2007.

Titels
Het grijze kind (Auteur)

Astoria Uitgeverij, ISBN 978-94-916186-2-8, 2019

Jongensdagen (Auteur)

Astoria Uitgeverij, ISBN 978-94-91618-63-5, 2019

De zwembadpas (Auteur)

Uitgeverij G.A. Van Oorschot B.V., ISBN 978-90-282-8024-3, 2017

In de ochtend van het leven (Auteur)

Astoria Uitgeverij, ISBN 978-94-916184-6-8, 2017

Kees the boy (Auteur)

Mijnbestseller.nl, ISBN 978-94-6342-528-5, 2017

Kees de jongen (Auteur)

Lalito, ISBN 978-94-919822-6-2, 2016

Kees de jongen (Secundaire auteur)

Eenvoudig Communiceren, ISBN 978-90-869621-1-2, 2015, ... meer edities

Salesvaardigheden (Auteur)

Noordhoff, ISBN 978-90-01-86300-5, 2015

De gelukkige klas (Auteur)

Astoria Uitgeverij, ISBN 978-94-916182-0-8, 2014

Kees de jongen (Auteur)

Lalito, ISBN 978-90-818875-3-3, 2014

Kees de jongen (Secundaire auteur)

Just Bridge Entertainment, ISBN -, 2014, DVD Video

Kees de jongen (Auteur)

Aerial Media Company B.V., ISBN 978-94-02-60011-7, 2014

Kees de jongen (Auteur)

Rainbow, ISBN 978-90-417-0973-8, 2014

Schoolland (Auteur)

Astoria Uitgeverij, ISBN 978-94-916181-9-2, 2014

Kees de jongen (Co-auteur, Tekst)

Athenaeum-Polak & Van Gennep, ISBN 978-90-253-6912-5, 2012

Kees de jongen (Auteur)

Rubinstein, ISBN 978-90-476-0069-5, 2009, Compact disc

De gelukkige klas (Auteur)

Stichting CPNB, ISBN 978-90-5965-055-8, 2007

De gelukkige klas (Auteur)

Het Spectrum, ISBN 978-90-315-0546-3, 2007

De gelukkige klas (Auteur)

Rubinstein, ISBN 978-90-476-0187-6, 2007, Compact disc

De gelukkige klas (Auteur)

Athenaeum-Polak & Van Gennep, ISBN 978-90-253-6328-4, 2007

Het grijze kind (Auteur)

Rubinstein, ISBN 978-90-476-0218-7, 2007, Compact disc

Schoolland (Auteur)

Athenaeum-Polak & Van Gennep, ISBN 978-90-253-6327-7, 2007

Het grijze kind (Auteur)

Athenaeum-Polak & Van Gennep, ISBN 90-253-5337-1, 2006

Kees de jongen (Auteur)

Athenaeum-Polak & Van Gennep, ISBN 90-253-5332-0, 2003, ... meer edities

Kees de jongen (Auteur)

Em. Querido's Uitgeverij, ISBN 90-214-9770-0, 1999

Verzameld werk (Auteur)

Uitgeverij De Bezige Bij, ISBN 90-6005-789-9, 1999, ... meer edities

Kees de jongen (Auteur)

Ooievaar, ISBN 90-5713-181-1, 1997

Verzameld werk (Auteur)

Uitgeverij De Bezige Bij, ISBN 90-6005-501-2, 1997, ... meer edities

In de ochtend van het leven (Auteur)

Em. Querido's Uitgeverij, ISBN 90-214-9760-3, 1996

Jongensdagen (Auteur)

Lubberhuizen, ISBN 90-73978-63-7, 1996

Schoolland (Auteur)

Ooievaar, ISBN 90-5713-037-8, 1996

Kees de jongen (Auteur)

Ooievaar Pockethouse, ISBN 90-351-1331-4, 1995

Het grijze kind (Auteur)

Em. Querido's Uitgeverij, ISBN 90-214-9744-1, 1994

In de ochtend van het leven (Auteur)

De Arbeiderspers, ISBN 90-295-4907-6, 1994

Theo Thijssen, Kees de jongen (Secundaire auteur)

Walva-Boek, ISBN 90-6675-562-8, 1993

Kees de jongen (Auteur)

Agathon, ISBN 90-269-5616-9, 1992, ... meer edities

Het grijze kind (Auteur)

G. A. van Oorschot, ISBN 90-282-0301-X, 1987

Schoolland (Auteur)

Agathon, ISBN 90-269-5582-0, 1987

Het taaie ongerief (Auteur)

G. A. van Oorschot, ISBN 90-282-0302-8, 1986

De gelukkige klas (Auteur)

G. A. van Oorschot, ISBN 90-282-0340-0, 1985

Egeltje (Auteur)

d'Roodkoopren knoop, ISBN 90-70304-31-7, 1983

Gruusbek bove (Auteur)

ISBN 978-90-77557-01-3

Kees de jongen (Auteur)

Prometheus, ISBN 90-5713-587-6

de oer-kees (Auteur)

ISBN 978-90-802425-1-7

Toon meer
Literaire adressenbank
Organisatie
LiTTerair
Nieuws
Literaire excursies
Relevante links
Nederland Leest
Theo Thijssen - Algemeen
Gedichten online
Theo Thijssen-prijs
Kees de jongen
Kees de jongen (film)
Verzameld werk
Het Amsterdam van Theo Thijssen
Theo Thijssen - Een beeld van zijn leven
Delen